Pola eksploatacji to jeden z kluczowych elementów prawa autorskiego, odgrywający szczególną rolę przy określaniu zakresu autorskich praw majątkowych oraz przy konstruowaniu umów przenoszących prawa do utworu. Choć pojęcie to może wydawać się abstrakcyjne, w praktyce oznacza sposoby korzystania z dzieła – np. jego kopiowanie, rozpowszechnianie w internecie czy wynajmowanie egzemplarzy.
Poniżej przedstawiamy, czym są pola eksploatacji, jakie wyróżnia ich katalog w ustawie o prawie autorskim, jakie kryteria służą do ich wyodrębniania i dlaczego mają tak duże znaczenie dla twórców, przedsiębiorców oraz użytkowników utworów.
Czym są pola eksploatacji?
Pola eksploatacji to sposoby korzystania z utworu, które decydują o zakresie autorskich praw majątkowych. Innymi słowy, stanowią one wyodrębnione obszary ekonomicznego i technicznego wykorzystywania dzieła.
Ich znaczenie jest szczególnie widoczne w umowach prawa autorskiego – np. umowach licencyjnych czy o przeniesienie praw. Zgodnie z „art. 41 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych”, umowa obejmuje tylko te pola eksploatacji, które zostały w niej wyraźnie wymienione.
👉 W praktyce oznacza to, że jeśli w umowie nie znajdzie się zapis o internecie jako polu eksploatacji, nabywca praw nie będzie mógł udostępniać dzieła w sieci.
Katalog pól eksploatacji – art. 50 pr. aut.
„Art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych” wyróżnia trzy główne kategorie pól eksploatacji:
1. Utrwalanie i zwielokrotnianie
Obejmuje wytwarzanie egzemplarzy utworu określoną techniką, w tym:
- drukarską,
- reprograficzną,
- zapisu magnetycznego,
- cyfrową.
2. Obrót oryginałem lub egzemplarzem
Dotyczy wprowadzania dzieła do obrotu handlowego, a także jego:
- użyczenia,
- najmu.
3. Rozpowszechnianie w inny sposób (komunikowanie publiczne)
Polega na udostępnianiu dzieła w formach innych niż sprzedaż egzemplarzy, np.:
- publiczne wykonanie,
- wystawienie,
- wyświetlenie,
- odtworzenie,
- nadawanie i reemitowanie,
- publiczne udostępnianie online – w taki sposób, aby każdy mógł z niego skorzystać w wybranym miejscu i czasie.
Katalog otwarty – możliwość tworzenia nowych pól eksploatacji
Lista z art. 50 pr. aut. nie jest zamknięta. Strony mogą w umowie określić dodatkowe pola eksploatacji – np. ograniczając korzystanie z dzieła do określonego terytorium, czasu czy formy.
📌 Przykład
Firma reklamowa „Studio Kolor” zawarła umowę z grafikiem na korzystanie z jego projektu plakatu. W umowie wskazano pola eksploatacji: druk i publiczne wyświetlenie w formie cyfrowej na terenie Warszawy przez 6 miesięcy. Oznacza to, że agencja nie może np. sprzedawać plakatów w formie gadżetów ani wykorzystywać projektu w kampanii online po upływie tego okresu.
Pola eksploatacji w orzecznictwie
Sądy wielokrotnie potwierdzały, że pojawienie się nowych technologii oznacza powstanie nowych pól eksploatacji.
- Reemisja programów radiowych i telewizyjnych w sieci kablowej została uznana za odrębne pole eksploatacji (wyrok SA w Warszawie z 8.02.2005 r., VI ACa 578/04).
- Nadanie utworu różnymi technikami – np. naziemnie, satelitarnie czy przewodowo – również traktuje się jako odrębne pola (wyrok SN z 10.12.2004 r., III CK 99/04).
Oznacza to, że nowe sposoby korzystania z dzieł, np. wirtualna rzeczywistość czy sztuczna inteligencja generująca treści, mogą stać się osobnymi polami eksploatacji.
Kryteria wyodrębniania pól eksploatacji
Przy ustalaniu, czy mamy do czynienia z odrębnym polem eksploatacji, stosuje się dwa główne kryteria:
1. Kryterium techniczne
Pole eksploatacji jest odrębne, jeśli wykorzystuje inne środki techniczne – np. nagranie na płycie CD różni się od transmisji strumieniowej online.
2. Kryterium ekonomiczne
Pole eksploatacji jest odrębne, gdy wiąże się z innym:
- kręgiem odbiorców,
- zasięgiem terytorialnym,
- językiem,
- lub ma całkowicie odrębne znaczenie gospodarcze.
W literaturze wskazuje się także dodatkowe kryteria, takie jak:
- dostrzegalność dla uczestników obrotu,
- rozróżnialność od innych pól,
- nowy podmiot rozpowszechniający,
- określony czas korzystania.
Co istotne – nawet wycinek pola eksploatacji może być traktowany jako odrębny, np. „publiczne wystawienie tylko na terenie Polski”.
Podstawa prawna
- art. 41 ust. 2 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 50 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Tematy porad zawarte w poradniku
- katalog pól eksploatacji prawa autorskiego
- otwarty charakter pól eksploatacji w umowach
- kryteria wyodrębniania pól eksploatacji utworów