W Polsce od wielu lat podejmowane są działania, aby ułatwić przedsiębiorcom oraz instytucjom finansowym weryfikację wiarygodności kontrahentów. Kluczowym elementem tych działań są rejestry dłużników i niewypłacalnych, prowadzone zarówno przez państwo, jak i prywatne instytucje.
W niniejszym poradniku wyjaśniamy:
- czym był Rejestr Dłużników Niewypłacalnych (RDN) i dlaczego przestał funkcjonować,
- jakie były plany dotyczące Centralnego Rejestru Restrukturyzacji i Upadłości (CRRU) i dlaczego projekt nie został zrealizowany,
- jakie funkcje pełni obecnie Krajowy Rejestr Zadłużonych (KRZ),
- czym różni się KRZ od komercyjnych baz, takich jak Krajowy Rejestr Długów (KRD) i Biuro Informacji Kredytowej (BIK).
Rejestr Dłużników Niewypłacalnych (RDN)
Utworzenie i cel działania RDN
Rejestr Dłużników Niewypłacalnych został wprowadzony ustawą z 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym i rozpoczął działanie 1 stycznia 2001 r. Stanowił on jeden z trzech rejestrów składających się na KRS.
Jego zadaniem było ujawnianie informacji o osobach fizycznych oraz niektórych wspólnikach spółek prawa handlowego, którzy popadli w stan niewypłacalności lub uchylali się od regulowania zobowiązań.
Kto trafiał do RDN?
Do rejestru wpisywano m.in.:
- osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, wobec których ogłoszono upadłość,
- wspólników spółek osobowych, odpowiadających całym swoim majątkiem za długi spółki, w razie ich upadłości,
- dłużników zobowiązanych do ujawnienia majątku,
- osoby, wobec których oddalono wniosek o ogłoszenie upadłości z powodu braku majątku na pokrycie kosztów postępowania,
- dłużników wskazanych przez wierzycieli – jeżeli wierzyciel posiadał tytuł wykonawczy, a dłużnik nie spełnił świadczenia w ciągu 30 dni od wezwania.
📚 Przykład:
Pani Agnieszka prowadziła zakład fryzjerski w Gdańsku. Po kilku latach działalności zaczęła mieć problemy finansowe i nie spłacała kredytu w wysokości 80 000 zł. Bank uzyskał tytuł wykonawczy i wezwał ją do zapłaty. Ponieważ nie uregulowała zobowiązania w ciągu 30 dni, bank złożył wniosek o wpisanie jej do RDN.
Problemy z funkcjonowaniem RDN
RDN miał służyć przejrzystości obrotu gospodarczego, jednak w praktyce jego rola była ograniczona.
- Dostęp do rejestru był formalnie publiczny, ale wnioskodawca musiał znać numer, pod którym zarejestrowano daną osobę w RDN.
- Oznaczało to, że przedsiębiorca chcący sprawdzić kontrahenta musiał wcześniej posiadać wiedzę, że znajduje się on w rejestrze – co w dużej mierze odbierało narzędziu praktyczną użyteczność.
- Rejestr nie obsługiwał postępowań upadłościowych i restrukturyzacyjnych, ograniczając się do funkcji informacyjnej.
W efekcie RDN nie spełniał swojej roli w obrocie gospodarczym. Dlatego też ustawodawca zdecydował o jego wygaszeniu.
Likwidacja RDN
Na mocy ustawy z 26 stycznia 2018 r. o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. poz. 398 ze zm.) usunięto przepisy pozwalające na dokonywanie wpisów do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych.
Centralny Rejestr Restrukturyzacji i Upadłości (CRRU)
Geneza projektu CRRU
W związku z obowiązkiem wprowadzenia krajowego rejestru upadłości wynikającym z art. 24 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2015/848, ustawodawca planował stworzenie Centralnego Rejestru Restrukturyzacji i Upadłości (CRRU).
Został on przewidziany w ustawie z 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz.U. z 2022 r. poz. 2309 ze zm.). Uruchomienie miało nastąpić 1 lutego 2018 r.
Zakładane funkcje CRRU
Projektowany rejestr miał umożliwiać:
- publikację obwieszczeń dotyczących postępowań restrukturyzacyjnych i upadłościowych,
- elektroniczne składanie dokumentów przez uczestników postępowań,
- publiczny dostęp do informacji o sprawach toczących się wobec przedsiębiorców i osób fizycznych.
Przepisy przejściowe przed uruchomieniem CRRU
Do czasu faktycznego utworzenia rejestru przewidziano tymczasowe rozwiązania:
- obwieszczenia były publikowane w Monitorze Sądowym i Gospodarczym,
- dokumenty składano w sądzie w formie papierowej,
- postanowienia i zarządzenia miały być dostępne w sekretariacie sądu, a o ich wyłożeniu zamieszczano wzmiankę w treści orzeczenia.
W przypadkach, gdy ustawa przewidywała, że bieg terminu zaczyna się od publikacji dokumentu w rejestrze, termin ten liczono od daty wyłożenia w sądzie.
Dlaczego CRRU nigdy nie powstał?
Mimo że przepisy przewidywały uruchomienie Centralnego Rejestru Restrukturyzacji i Upadłości od 1 lutego 2018 r., projekt ten nie został zrealizowany. Ustawodawca ostatecznie zrezygnował z tej koncepcji i zdecydował się na stworzenie innego narzędzia – Krajowego Rejestru Zadłużonych (KRZ).
Podstawą do tej zmiany była ustawa z 6 grudnia 2018 r. o Krajowym Rejestrze Zadłużonych. Od momentu wejścia w życie nowych przepisów, rozwiązania przejściowe przewidziane w Prawie restrukturyzacyjnym straciły moc.
⚠️ Co ważne – nadal stosuje się je w sprawach wszczętych przed 1 grudnia 2021 r., a więc w przypadku:
- wniosków o ogłoszenie upadłości,
- postępowań w celu zatwierdzenia układu w zgromadzeniu wierzycieli,
- wtórnych postępowań upadłościowych,
- uznania orzeczenia o rozpoczęciu zagranicznego postępowania upadłościowego,
- wniosków restrukturyzacyjnych,
- zmiany lub uchylenia układu,
- postępowań dotyczących zakazu prowadzenia działalności gospodarczej.
Krajowy Rejestr Zadłużonych (KRZ)
Charakterystyka KRZ
Od 1 grudnia 2021 r. działa Krajowy Rejestr Zadłużonych – system teleinformatyczny, który zastąpił zarówno nieefektywny RDN, jak i niezrealizowany CRRU.
KRZ służy:
- prowadzeniu postępowań upadłościowych i restrukturyzacyjnych w formie elektronicznej,
- ujawnianiu danych określonych kategorii podmiotów, których wspólną cechą jest niewypłacalność lub zagrożenie niewypłacalnością,
- zwiększeniu transparentności obrotu gospodarczego dzięki publicznemu dostępowi do danych.
System jest ogólnodostępny i bezpłatny – każdy użytkownik internetu może sprawdzić, czy wobec danej osoby lub firmy toczy się postępowanie restrukturyzacyjne lub upadłościowe.
Jakie dane ujawnia KRZ?
Do rejestru trafiają informacje m.in. o:
- osobach fizycznych i przedsiębiorcach objętych postępowaniem upadłościowym,
- dłużnikach objętych postępowaniem restrukturyzacyjnym,
- osobach zobowiązanych do złożenia wykazu majątku,
- podmiotach objętych zakazem prowadzenia działalności gospodarczej.
📚 Przykład:
Firma budowlana z Poznania chciała zawrzeć dużą umowę z nowym kontrahentem. Przed podpisaniem kontraktu jej właściciel sprawdził w KRZ, czy wobec kontrahenta nie toczy się postępowanie upadłościowe. Okazało się, że wobec spółki otwarto postępowanie restrukturyzacyjne. Dzięki tej informacji firma podjęła decyzję o zabezpieczeniu płatności poprzez żądanie zaliczek i gwarancji bankowej.
Krajowy Rejestr Zadłużonych a Krajowy Rejestr Długów i Biuro Informacji Kredytowej
Krajowy Rejestr Długów (KRD)
- KRD działa jako biuro informacji gospodarczej na podstawie ustawy z 9 kwietnia 2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych (Dz.U. z 2023 r. poz. 2160 ze zm.).
- Zgodnie z art. 7 tej ustawy: „przedmiotem działalności gospodarczej biura informacji gospodarczej jest pośredniczenie w udostępnianiu informacji gospodarczych, które polega na przyjmowaniu informacji gospodarczych od wierzycieli, przechowywaniu i ujawnianiu tych informacji”.
- W praktyce oznacza to, że wierzyciel (np. operator telekomunikacyjny, bank czy przedsiębiorca) może zgłosić dłużnika do rejestru.
- Wpis w KRD nie wywołuje skutków prawnych w postępowaniach sądowych, ale ma znaczenie praktyczne – negatywne informacje mogą utrudnić zaciągnięcie kredytu, leasingu czy podpisanie kontraktu.
Dodatkowe funkcje KRD:
- możliwość pobrania raportu o sobie,
- weryfikacja, kto sprawdzał nasze dane,
- monitoring kontrahentów i ich sytuacji płatniczej.
📌 Wskazówka: przedsiębiorcy często korzystają z KRD przed zawarciem umowy z nowym kontrahentem, aby ocenić jego rzetelność płatniczą.
Biuro Informacji Kredytowej (BIK)
Podstawa prawna działania BIK
Biuro Informacji Kredytowej S.A. (BIK) zostało powołane przez Związek Banków Polskich i banki komercyjne. Funkcjonuje na podstawie art. 105 ust. 4 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (Dz.U. z 2022 r. poz. 2324 ze zm.).
Przepis ten stanowi, że banki mogą tworzyć instytucje: „upoważnione do gromadzenia, przetwarzania i udostępniania niezbędnych informacji bankom, instytucjom kredytowym i pożyczkowym stanowiących tajemnicę bankową, w związku z udzielaniem kredytów, pożyczek pieniężnych, gwarancji bankowych i poręczeń”.
Zakres informacji w BIK
BIK gromadzi dane dotyczące:
- udzielonych kredytów i pożyczek,
- historii spłat zobowiązań finansowych,
- terminowości regulowania rat,
- zaległości w spłacie kredytów.
Dzięki temu banki i instytucje finansowe mogą ocenić wiarygodność kredytową potencjalnych klientów.
BIK a przedsiębiorcy
BIK obejmuje zarówno osoby fizyczne, jak i przedsiębiorców korzystających z kredytów lub pożyczek. Dla firm oznacza to, że historia spłat zobowiązań finansowych może decydować o tym, czy uzyskają kolejne finansowanie.
📚 Przykład:
Spółka handlowa z Krakowa ubiegała się o kredyt obrotowy. Bank sprawdził historię spłat w BIK i zauważył kilkumiesięczne opóźnienia w regulowaniu wcześniejszego kredytu. W efekcie bank zaproponował mniej korzystne warunki – wyższe oprocentowanie i dodatkowe zabezpieczenia.
KRZ, KRD i BIK – najważniejsze różnice
| Cecha | Krajowy Rejestr Zadłużonych (KRZ) | Krajowy Rejestr Długów (KRD) | Biuro Informacji Kredytowej (BIK) |
|---|---|---|---|
| Podstawa prawna | ustawa o KRZ (2018) | ustawa o udostępnianiu informacji gospodarczych (2010) | Prawo bankowe (1997) |
| Charakter | publiczny, państwowy, obowiązkowy | prywatny, komercyjny | prywatny, instytucja finansowa |
| Zakres danych | upadłości, restrukturyzacje, zakazy prowadzenia działalności | zobowiązania wobec wierzycieli zgłaszających dane | kredyty, pożyczki, historia spłat |
| Skutki wpisu | skutki prawne w postępowaniach sądowych | brak skutków prawnych, ale utrudnienia w obrocie | wpływ na zdolność kredytową i warunki finansowania |
| Dostępność | bezpłatny, publiczny dostęp online | dostęp odpłatny, dla wierzycieli i klientów | dostęp głównie dla banków i instytucji finansowych |
Wnioski praktyczne dla przedsiębiorców
✔ KRZ – obowiązkowy punkt sprawdzania kontrahentów w przypadku większych transakcji, umów długoterminowych czy inwestycji.
✔ KRD – przydatny w codziennym obrocie gospodarczym; pozwala ocenić, czy kontrahent nie ma zaległości wobec innych podmiotów.
✔ BIK – kluczowy przy ubieganiu się o kredyt firmowy lub leasing; dobra historia kredytowa ułatwia dostęp do finansowania.
Podstawa prawna
- ustawa z 20.08.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym,
- ustawa z 26.01.2018 r. o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. poz. 398 ze zm.),
- ustawa z 15.05.2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz.U. z 2022 r. poz. 2309 ze zm.),
- ustawa z 6.12.2018 r. o Krajowym Rejestrze Zadłużonych,
- rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2015/848 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego,
- ustawa z 9.04.2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych (Dz.U. z 2023 r. poz. 2160 ze zm.),
- art. 105 ust. 4 ustawy z 29.08.1997 r. – Prawo bankowe (Dz.U. z 2022 r. poz. 2324 ze zm.).
Tematy porad zawartych w poradniku
- kto trafia do Krajowego Rejestru Zadłużonych,
- czym różni się KRZ od Krajowego Rejestru Długów i Biura Informacji Kredytowej,
- jak sprawdzić kontrahenta w KRZ i KRD,
- jakie konsekwencje ma negatywna historia kredytowa w BIK.