Odsetki za zwłokę to dodatkowe obciążenie finansowe dla podatników, płatników i inkasentów, którzy nie uregulowali zobowiązań podatkowych w terminie. Ich celem jest zrekompensowanie Skarbowi Państwa strat wynikających z opóźnienia w zapłacie należności publicznoprawnych.
Od 1 stycznia 2016 r. przepisy Ordynacji podatkowej zostały znowelizowane. Najważniejsze zmiany obejmowały:
- uwzględnianie kosztów upomnienia przy spłacie zaległości,
- szczególne zasady naliczania odsetek od nienależnie wypłaconych nadpłat i zwrotów podatku,
- doprecyzowanie odpowiedzialności podatników, spadkobierców i osób trzecich.
Dzięki tym zmianom wiele sytuacji, które wcześniej były rozstrzygane na podstawie kodeksu cywilnego (np. bezpodstawne wzbogacenie), zostało przeniesionych na grunt prawa podatkowego.
Wzór na obliczanie odsetek za zwłokę
Stawka odsetek za zwłokę wynosi:200% stopy lombardowej NBP+2%(nie mniej niz˙ 8%)200%stopy lombardowej NBP+2%(nie mniej niz˙ 8%)
Wzór na odsetki:On=Kz×L×O365On=365Kz×L×O
gdzie:
- Kz – kwota zaległości podatkowej,
- L – liczba dni zwłoki,
- O – roczna stawka odsetek,
- 365 – liczba dni w roku,
- On – kwota odsetek przed zaokrągleniem.
👉 Przykład 1
Firma Alfa-Bis z Poznania miała zaległość podatkową w wysokości 100 000 zł, spłaconą po 150 dniach od terminu płatności. Stopa lombardowa NBP wynosiła 2%, ale minimalna stawka odsetek to 8%.
Obliczenie:(100000×150×0,08)/365=3287,67zł ⇒ 3287zł(100000×150×0,08)/365=3287,67zł⇒3287zł
Kiedy zaczyna się naliczanie odsetek?
Zasadą jest, że odsetki naliczane są od dnia następującego po terminie płatności podatku.
👉 Przykład 2
Podatnik nie zapłacił w terminie 25 stycznia 2024 r. podatku VAT w wysokości 25 000 zł. Odsetki są naliczane od 26 stycznia 2024 r.
Odmienne reguły dotyczą odsetek od nienależnych nadpłat czy zwrotów podatku – w takim przypadku liczy się je od dnia faktycznego zwrotu.
Dni wolne a terminy płatności
Jeżeli termin płatności przypada na sobotę lub dzień ustawowo wolny, obowiązek zapłaty przesuwa się na pierwszy dzień roboczy. Dla odsetek nie ma to znaczenia – one zawsze zaczynają biec od dnia po upływie ustawowego terminu płatności.
👉 Przykład 3
25 stycznia przypadał w niedzielę. Podatnik złożył deklarację 26 stycznia (poniedziałek), ale wykazał zaniżoną kwotę VAT. Odsetki naliczane są od 27 stycznia.
Zmiana stopy odsetek w trakcie zaległości
Minimalna stawka odsetek wynosi 8%, co oznacza, że dopóki stopa lombardowa NBP nie przekroczy 3%, faktyczna stawka odsetek pozostaje na tym poziomie.
👉 Przykład 4
Stopa lombardowa wzrosła z 2% do 2,5%. Dwukrotność tej stopy plus 2% daje 7%, czyli poniżej minimum. Stawka odsetek pozostaje na poziomie 8%.
👉 Przykład 5
Podatnik zapłacił zaległość 100 000 zł w dniu 14 maja 2020 r.. Do 20 stycznia obowiązywała stawka 8%, a od 21 stycznia – 9% (przy stopie lombardowej 3,5%). Odsetki należy obliczyć osobno za oba okresy.
Zaokrąglanie odsetek
Odsetki za zwłokę zaokrągla się do pełnych złotych:
- poniżej 50 gr – w dół,
- 50 gr i więcej – w górę.
👉 Przykład 6
Odsetki wyniosły 20 034,45 zł. Do zapłaty: 20 034 zł.
👉 Przykład 7
Podatek: 145 000,67 zł, odsetki: 9870,67 zł. Do zapłaty: 145 001 zł podatku i 9871 zł odsetek.
⚠️ W przypadku różnych stawek odsetki oblicza się oddzielnie za każdy okres, a dopiero łączną kwotę poddaje się zaokrągleniu.
👉 Przykład 8
- do 20 stycznia – 2346,45 zł (stawka 8%),
- od 21 stycznia do 21 września – 897,34 zł (stawka 9%).
Razem: 3243,79 zł → 3244 zł po zaokrągleniu.
Obowiązek zapłaty odsetek – bez wezwania organu
Podatnik, płatnik czy inkasent samodzielnie oblicza i wpłaca odsetki za zwłokę, bez oczekiwania na wezwanie organu podatkowego.
Organ podatkowy ma jedynie obowiązek technicznie zweryfikować poprawność obliczeń – jego decyzja nie powoduje powstania odsetek, bo te istnieją z mocy prawa.
Wyjątki dotyczą m.in. spadkobierców i osób trzecich, gdzie organ wydaje decyzję o zakresie odpowiedzialności.
👉 Przykład 9
Spółka z o.o. nie płaciła zaliczek CIT w 2014 r., mimo że miała zyski. W decyzji organ określił należne zaliczki i odsetki za zwłokę w wysokości 16 000 zł.
👉 Przykład 10
Podatnik nie złożył PIT-36L za 2014 r. Organ określił odsetki na dzień 30 kwietnia 2015 r. – ostatni dzień terminu złożenia zeznania.
Częściowa wpłata zaległości
Wpłata, która nie pokrywa całej zaległości wraz z odsetkami, jest dzielona proporcjonalnie.
👉 Przykład 11
Zaległość VAT: 90 000 zł, odsetki: 10 000 zł. Podatnik wpłacił 25 000 zł.
- na podatek: 22 500 zł,
- na odsetki: 2500 zł.
Wiele zobowiązań podatnika
Jeżeli podatnik ma kilka zaległości, wpłata jest zaliczana od najstarszego zobowiązania, chyba że wskaże inaczej.
Od 2016 r. wpłaty najpierw pokrywają koszty upomnienia.
👉 Przykład 12
Podatnik ma zaległość:
- z 2014 r. – 450 000 zł,
- z 2015 r. – 120 000 zł.
W 2016 r. wpłacił 120 000 zł. Może wskazać, że wpłata dotyczy zaległości z 2015 r., ale wtedy musi pamiętać także o odsetkach i kosztach upomnienia.
Kiedy nie nalicza się odsetek za zwłokę?
Ordynacja podatkowa przewiduje szereg wyjątków, w których odsetki za zwłokę nie są naliczane. Te sytuacje są korzystne dla podatników i często wynikają z zaniedbań organów podatkowych, błędów technicznych lub szczególnych okoliczności prawnych.
1. Zabezpieczenie zobowiązania
Jeżeli podatnik wniesie zabezpieczenie (np. środki pieniężne, hipotekę przymusową, zastaw skarbowy), a zabezpieczenie to zostanie przeznaczone na spłatę zaległości, odsetki nie naliczają się za okres obowiązywania zabezpieczenia.
👉 Przykład 13
Spółka wpłaciła 1 000 000 zł jako zabezpieczenie na poczet zaległości wynoszącej 4 000 000 zł. Organ podatkowy dysponował tą kwotą przez rok. Przy obliczaniu odsetek za zwłokę należy pomniejszyć podstawę o wartość zabezpieczenia – odsetki liczone są tylko od pozostałych 3 000 000 zł.
⚠️ Jeśli jednak podatnik otrzyma zwrot zabezpieczenia i ureguluje zaległość z innych środków, odsetki za okres zabezpieczenia są naliczane (bo nie doszło do realnego pokrycia zaległości).
👉 Przykład 14
Zaległość VAT wynosiła 3 000 000 zł, a odsetki – 600 000 zł. Spółka złożyła zabezpieczenie na 3,6 mln zł. Po wyroku sądu pieniądze zostały jej zwrócone, a zaległość pokryła z innych źródeł. Odsetki naliczono również za okres zabezpieczenia.
2. Przekazanie akt sprawy między organami
Jeżeli organ I instancji spóźnia się z przekazaniem odwołania i akt do organu odwoławczego (ma na to 14 dni), odsetki za zwłokę nie są naliczane za okres od dnia następnego po upływie terminu do dnia wpływu odwołania.
👉 Przykład 15
Odwołanie należało przekazać do 25 stycznia, ale organ zrobił to dopiero 25 kwietnia. Za okres od 26 stycznia do 25 kwietnia odsetki nie biegną.
Zasada ta obowiązuje również przy uchyleniu decyzji, przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania i stwierdzeniu nieważności decyzji.
3. Opóźnienie w postępowaniu odwoławczym
Organ odwoławczy powinien zakończyć sprawę:
- w ciągu 2 miesięcy od otrzymania odwołania,
- w sprawach z rozprawą – w ciągu 3 miesięcy.
Po przekroczeniu tych terminów odsetki nie są naliczane do dnia doręczenia decyzji.
👉 Przykład 16
Odwołanie wpłynęło 25 listopada, więc decyzja powinna być doręczona do 25 stycznia. Doręczono ją dopiero 25 czerwca – za 5 miesięcy odsetki nie były naliczane.
⚠️ Wyjątek: jeżeli do opóźnienia przyczyniła się strona postępowania, odsetki naliczane są normalnie.
👉 Przykład 17
Podatnik dwukrotnie nie stawił się na wezwanie organu, co spowodowało opóźnienie. W takim przypadku fiskus miał prawo naliczyć odsetki również za okres przedłużonego postępowania.
4. Zawieszenie postępowania
W razie zawieszenia postępowania podatkowego z urzędu odsetki nie naliczają się od dnia wydania postanowienia o zawieszeniu do dnia doręczenia postanowienia o podjęciu postępowania.
👉 Przykład 18
Postępowanie zawieszono 15 marca, a podjęto ponownie 24 września. Odsetki za zwłokę nie były naliczane w tym okresie.
Zawieszenie często stosuje się, gdy sprawa wymaga rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd (np. spór o stawki VAT na ebooki i książki drukowane).
5. Niska wartość odsetek
Odsetki nie są naliczane, jeśli ich wysokość nie przekracza trzykrotności opłaty za list polecony.
👉 Przykład 19
Wysokość odsetek wyniosła 8 zł, a próg minimalny to 8,70 zł. Organ nie naliczył odsetek.
6. Niedoręczenie decyzji w ciągu 3 miesięcy
Jeżeli organ I instancji nie doręczy decyzji w ciągu 3 miesięcy od wszczęcia postępowania, odsetki nie są naliczane za cały ten okres aż do doręczenia decyzji.
👉 Przykład 20
Postępowanie wszczęto 1 stycznia, a decyzję doręczono dopiero 1 lipca. Odsetki nie naliczają się od 1 stycznia do 1 lipca.
⚠️ Zasada nie obowiązuje, gdy opóźnienie powstało z winy podatnika.
7. Błędy rachunkowe w deklaracjach
Jeżeli zaległość wynika z oczywistego błędu rachunkowego, odsetki nalicza się tylko przez 2 lata od złożenia deklaracji.
👉 Przykład 21
Podatnik w deklaracji VAT wykazał podatek 2300 zł zamiast 23 000 zł (pominął jedno zero). Organ wykrył błąd po ponad 2 latach – odsetki naliczono tylko za okres 26 listopada 2013 r. – 25 listopada 2015 r.
Odsetki a ulgi w spłacie zobowiązań
Na wniosek podatnika i w uzasadnionych przypadkach organ podatkowy może:
- odroczyć termin płatności,
- rozłożyć zaległość na raty,
- umorzyć zaległość i odsetki w całości lub w części.
👉 Przykład 22
Podatnik miał zaległość PIT w wysokości 58 000 zł i odsetki 14 000 zł. Z powodu choroby i trudnej sytuacji życiowej złożył wniosek o umorzenie połowy zaległości. Organ umorzył 29 000 zł podatku i 7000 zł odsetek.
Wynagrodzenie płatników
Nienależnie pobrane wynagrodzenie płatników lub inkasentów traktuje się jak zaległość podatkową. Odsetki biegną od dnia pobrania, a nie od dnia decyzji organu.
👉 Przykład 23
Płatnik pobrał wynagrodzenie w wysokości 4500 zł, choć należne było tylko 2300 zł. Organ po roku wydał decyzję o zwrocie 2200 zł. Odsetki liczone są od dnia pobrania, czyli od 22 stycznia 2016 r.
Odsetki od nienależnych nadpłat i zwrotów podatku
Od 2016 r. przepisy przewidują szczególne zasady dla nienależnych nadpłat i zwrotów. Jeśli podatnik otrzymał od urzędu pieniądze, które mu się nie należały, musi je zwrócić wraz z odsetkami – bez konieczności kierowania sprawy do sądu cywilnego.
Przypadki objęte tymi zasadami:
- zwrot wynikający z decyzji, która została uchylona, zmieniona lub stwierdzona jako nieważna,
- nadpłata zwrócona na podstawie korekty deklaracji,
- korekta dokonana z urzędu przez organ podatkowy (do 5000 zł różnicy).
Jeśli podatnik nie odda pieniędzy dobrowolnie w ciągu 30 dni, organ wydaje decyzję nakazującą zwrot. Po tym terminie kwota staje się zaległością podatkową.
👉 Przykład 25
Organ błędnie skorygował deklarację VAT, zwiększając zwrot z 450 zł do 4500 zł. Podatnik zatrzymał nadpłatę. Po wydaniu decyzji i bezskutecznym upływie 30 dni kwota 4000 zł została uznana za zaległość podatkową. Odsetki naliczane są od 29 kwietnia 2016 r.
Odsetki przy odpowiedzialności osób trzecich
Ordynacja podatkowa przewiduje sytuacje, w których za zaległości podatkowe podatnika odpowiadają również inne osoby. Co istotne – odpowiedzialność ta obejmuje nie tylko sam podatek, ale również odsetki za zwłokę, chyba że ustawa stanowi inaczej.
Odpowiedzialność małżonków
Jeżeli zaległość powstała w czasie trwania wspólności majątkowej, małżonek odpowiada za nią po rozwodzie – ale tylko w granicach wartości swojego udziału w majątku wspólnym.
👉 Przykład 26
Pan Marek miał w czasie małżeństwa zaległość w PIT w wysokości 10 000 zł. Po rozwodzie odsetki naliczono do dnia uprawomocnienia się orzeczenia. Była żona odpowiadała za dług wraz z odsetkami, ale tylko w granicach swojego udziału w majątku.
Odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa
Nabywca przedsiębiorstwa (lub jego zorganizowanej części) odpowiada za zaległości podatkowe zbywcy, w tym odsetki – ale tylko do wartości nabytego majątku. Wyjątkiem jest nabycie w postępowaniu egzekucyjnym albo upadłościowym.
⚠️ Nabywca może się uwolnić od odpowiedzialności, jeżeli uzyska zaświadczenie o zaległościach podatkowychzbywcy – nie odpowiada wtedy za te niewskazane w zaświadczeniu.
👉 Przykład 27
Nabywca kupił firmę tydzień po uzyskaniu zaświadczenia o braku zaległości. Po 3 miesiącach ujawniono długi: 2 mln zł VAT i 530 000 zł odsetek. Nabywca nie odpowiada, ponieważ uzyskał zaświadczenie, a nabycie nastąpiło w krótkim czasie po jego wydaniu.
Egzekucja wobec osób trzecich
Od 2016 r. organ może skierować egzekucję wobec osoby trzeciej nie tylko wtedy, gdy egzekucja wobec podatnika była bezskuteczna, ale także gdy:
- odstąpił od czynności egzekucyjnych, lub
- nie przystąpił do egzekucji, bo koszty przewyższyłyby spodziewane wpływy.
👉 Przykład 28
Organ wydał decyzję wobec osoby trzeciej na 100 000 zł podatku i 10 000 zł odsetek. Osoba ta miała 14 dni na zapłatę. Po tym okresie zaczęto naliczać jej własne odsetki od zaległości.
⚠️ Upadłość podatnika nie zwalnia osób trzecich z obowiązku zapłaty odsetek – naliczane są dalej.
Rygor natychmiastowej wykonalności
Co do zasady, decyzja nieostateczna nie podlega wykonaniu. Może być jednak nadany rygor natychmiastowej wykonalności, m.in. jeśli strona nie ma majątku wystarczającego do zabezpieczenia zaległości wraz z odsetkami.
👉 Przykład 29
Spółka akcyjna miała zaległość VAT 3 000 000 zł i odsetki 600 000 zł. Jej majątek wynosił tylko 3 mln zł. Organ nadał rygor natychmiastowej wykonalności, aby nie dopuścić do utraty możliwości ściągnięcia należności.
Interpretacje podatkowe a odsetki za zwłokę
Interpretacje indywidualne i ogólne mogą chronić podatnika przed obowiązkiem zapłaty odsetek – nawet jeśli okażą się wadliwe.
Zdarzenia po wejściu interpretacji w życie
Jeżeli podatnik zastosował się do interpretacji przed zdarzeniem powodującym obowiązek podatkowy, nie ponosi odpowiedzialności ani za podatek, ani za odsetki.
👉 Przykład 30
Pracodawca otrzymał interpretację, że abonamenty medyczne dla pracowników nie stanowią przychodu. Po kilku latach okazało się, że interpretacja była błędna. Pracodawca nie musiał płacić zaległych zaliczek ani odsetek.
⚠️ Moc ochronna interpretacji wygasa dopiero na koniec roku podatkowego, w którym została uchylona lub zmieniona.
👉 Przykład
Krupier miał interpretację, że nie płaci podatku od napiwków. Interpretację uchylono w 2015 r., więc jeszcze za ten rok mógł rozliczyć się zgodnie z nią. Od 2016 r. musiał stosować nowe zasady.
Zdarzenia przed wejściem interpretacji w życie
Jeżeli interpretacja została wydana po zdarzeniu, nie zwalnia z zapłaty podatku, ale chroni przed sankcjami karnymi skarbowymi i odsetkami.
👉 Przykład 32
Podatnik miał transakcję VAT na 3 mln zł i dopiero później otrzymał interpretację, że nie ma obowiązku podatkowego. Interpretacja okazała się wadliwa. Podatnik musiał zapłacić podatek, ale nie naliczono mu odsetek.
Ograniczenie rygoru natychmiastowej wykonalności
Organ nie może nadać rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji, jeżeli dotyczy ona podatnika, który zastosował się do interpretacji – nawet błędnej.
👉 Przykład 31
Spółka akcyjna nie zapłaciła VAT 3 mln zł i odsetek 600 000 zł. Organ chciał nadać rygor, ale nie mógł, ponieważ spółka działała zgodnie z interpretacją indywidualną, którą wcześniej otrzymała.
Uchylenie lub zmiana decyzji ostatecznej
Ordynacja podatkowa przewiduje możliwość uchylenia lub zmiany decyzji ostatecznej:
- decyzja, na mocy której strona nie nabyła prawa, może być uchylona lub zmieniona przez organ, który ją wydał – jeśli przemawia za tym interes publiczny lub ważny interes podatnika,
- decyzja, na mocy której strona nabyła prawo, może być zmieniona za jej zgodą – o ile nie sprzeciwiają się temu przepisy szczególne.
⚠️ Wyjątek: zasady te nie dotyczą decyzji określających wysokość odsetek za zwłokę – te są ostateczne i nie można ich uchylić ani zmienić.
Wygaśnięcie decyzji z mocy prawa
Przed 2016 r. wygaśnięcie decyzji następowało, gdy podatnik nie dotrzymał terminu płatności:
- odroczonego podatku lub zaległości – cała decyzja wygasała,
- raty podatku – wygasała tylko w części dotyczącej niezapłaconej raty.
W praktyce oznaczało to, że fiskus mógł prowadzić egzekucję tylko co do zaległych rat.
Od 1 stycznia 2016 r. dodano nową zasadę – jeżeli podatnik nie zapłaci trzech kolejnych rat, wygasa cała decyzja w zakresie pozostałych rat.
👉 Przykład 33
Podatnik miał rozłożoną zaległość 1 200 000 zł podatku i 240 000 zł odsetek na 12 rat. Nie zapłacił rat nr 6, 7 i 8. Z mocy prawa decyzja o rozłożeniu na raty wygasła także w części dotyczącej rat 9–12. Fiskus mógł od razu podjąć egzekucję całej pozostałej kwoty.
Podstawa prawna
„art. 53, 53a, 54, 55, 56, 56a, 56b, 56c, 56d, 58 – ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa”
Tematy powiązane
- odsetki za zwłokę w podatkach,
- kiedy fiskus nie nalicza odsetek za zwłokę,
- zaokrąglanie odsetek podatkowych,
- odsetki od nienależnych nadpłat i zwrotów podatku,
- ulgi w spłacie zobowiązań podatkowych.