Obrót wierzytelnościami to popularne narzędzie stosowane w biznesie do poprawy płynności finansowej. Polega na tym, że wierzyciel (cedent) przenosi wierzytelność na inną osobę lub firmę (cesjonariusza). Może to nastąpić zarówno odpłatnie (np. sprzedaż długu), jak i nieodpłatnie (np. darowizna). W niniejszym poradniku omawiam zasady ewidencji księgowej sprzedaży i zakupu wierzytelności, różnice pomiędzy cesją odpłatną a nieodpłatną, a także przepisy prawne regulujące te kwestie. Wszystko uzupełnione jest praktycznymi przykładami.
Obrót wierzytelnościami – na czym polega?
Wierzytelność może zostać przeniesiona w sposób:
- bezpośredni, np.:
- sprzedaż wierzytelności,
- zakup wierzytelności w celu windykacji lub dalszej odsprzedaży,
- zamiana wierzytelności,
- darowizna wierzytelności;
- pośredni, np.:
- factoring,
- forfaiting.
Te formy obrotu różnią się tym, że w metodach bezpośrednich uczestniczą same strony transakcji, natomiast factoring i forfaiting to profesjonalne pośrednictwo w obrocie wierzytelnościami.
Podstawy prawne obrotu wierzytelnościami
Zasady cesji wierzytelności reguluje Kodeks cywilny. Najważniejsze przepisy to:
- „art. 509 § 1 – ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny”:
„Wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść wierzytelność na osobę trzecią (przelew), chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania.” - „art. 509 § 2 – Kodeks cywilny”:
„Wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z nią prawa, w szczególności roszczenie o zaległe odsetki.” - „art. 513 § 1 – Kodeks cywilny”:
„Dłużnikowi przysługują przeciwko nabywcy wierzytelności wszelkie zarzuty, które miał przeciwko zbywcy w chwili powzięcia wiadomości o przelewie.”
Warto podkreślić, że przepisy kodeksu cywilnego nie ograniczają cesji wierzytelności tylko do banków czy instytucji finansowych. Oznacza to, że z tego mechanizmu mogą korzystać także zwykłe przedsiębiorstwa z innych branż.
Cesja może być dokonana zarówno odpłatnie, jak i nieodpłatnie, zgodnie z zasadą swobody umów.
Nieodpłatna cesja wierzytelności
Jeżeli wierzytelność jest przenoszona w formie darowizny:
- u cedenta (darczyńcy) – wartość nominalna wierzytelności ujmowana jest w ciężar pozostałych kosztów operacyjnych,
- u cesjonariusza (obdarowanego) – ta sama wartość księgowana jest jako pozostałe przychody operacyjne.
Dalsze rozliczenia zależą od tego, czy i w jakiej części dłużnik spłaci swoje zobowiązanie. Jeśli spłata nastąpi częściowo lub wcale, cesjonariusz musi wykazać nieściągalną część jako koszty operacyjne.
📄 Przykład 1 – nieodpłatna cesja wierzytelności
Firma Orion posiadała należność od kontrahenta Delta w wysokości 122 000 zł. Zawarła umowę nieodpłatnego przeniesienia wierzytelności na spółkę Vega. Dłużnik Delta spłacił jedynie 25 000 zł, a pozostałe 97 000 zł okazało się nieściągalne.
- w księgach cedenta (Orion):
- Wn 768 Pozostałe koszty operacyjne – 122 000 zł
- Ma 201 Rozrachunki z odbiorcami – 122 000 zł
- w księgach cesjonariusza (Vega):
- przyjęcie wierzytelności:
- Wn 249 Inne rozrachunki – 122 000 zł
- Ma 763 Pozostałe przychody operacyjne – 122 000 zł
- spłata części długu:
- Wn 131 Rachunek bankowy – 25 000 zł
- Ma 249 Inne rozrachunki – 25 000 zł
- odpisanie nieściągalnej reszty:
- Wn 768 Pozostałe koszty operacyjne – 97 000 zł
- Ma 249 Inne rozrachunki – 97 000 zł
- przyjęcie wierzytelności:
Sprzedaż wierzytelności
Sprzedaż wierzytelności księguje się podobnie jak sprzedaż papierów wartościowych.
- U sprzedawcy wierzytelność wyksięgowuje się z konta „Należności od odbiorców”, a jej wartość ujmuje w kosztach finansowych.
- Cenę sprzedaży księguje się jako przychody finansowe.
📄 Przykład 2 – sprzedaż wierzytelności
Firma Sigma sprzedała spółce Omega wierzytelność wobec kontrahenta Zeta.
- wartość nominalna wierzytelności: 15 200 zł,
- cena sprzedaży: 10 000 zł.
W księgach Sigma:
- sprzedaż wierzytelności:
- Wn 759 Pozostałe koszty finansowe – 15 200 zł
- Ma 201 Rozrachunki z odbiorcami – 15 200 zł
- Wn 249 Inne rozrachunki – 10 000 zł
- Ma 755 Pozostałe przychody finansowe – 10 000 zł
- wpływ należności ze sprzedaży:
- Wn 131 Rachunek bankowy – 10 000 zł
- Ma 249 Inne rozrachunki – 10 000 zł
Sprzedaż wierzytelności a odpisy aktualizujące
W praktyce często zdarza się, że wierzytelności przeznaczone do sprzedaży są już wcześniej objęte odpisami aktualizującymi.
Podstawa prawna
Tworzenie odpisów reguluje ustawa z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości:
- „art. 35b ust. 1 – ustawy o rachunkowości” – zobowiązuje do aktualizacji wartości należności, jeżeli istnieje ryzyko ich nieściągalności, m.in. w przypadku:
- dłużników w upadłości, likwidacji lub restrukturyzacji,
- oddalenia wniosku o upadłość z powodu braku majątku,
- kwestionowania należności przez dłużnika,
- dużego prawdopodobieństwa nieściągalności należności.
- „art. 35c – ustawy o rachunkowości”:
„W przypadku ustania przyczyny, dla której dokonano odpisu aktualizującego wartość aktywów, równowartość odpisu zwiększa wartość składnika aktywów i podlega zaliczeniu odpowiednio do pozostałych przychodów operacyjnych lub przychodów finansowych.”
👉 Oznacza to, że sprzedaż wierzytelności powoduje konieczność odwrócenia odpisu.
📄 Przykład 3 – sprzedaż wierzytelności z odpisem
Spółka Lumen posiadała wierzytelność wobec kontrahenta Atlas na kwotę 15 200 zł. Z powodu braku spłaty, spółka dokonała odpisu aktualizującego na 100%. Następnie sprzedała wierzytelność spółce Vario za 10 000 zł.
- odwrócenie odpisu: 15 200 zł → przychód operacyjny,
- koszty finansowe: 15 200 zł (wartość nominalna wierzytelności),
- przychody finansowe: 10 000 zł (cena sprzedaży),
- wpływ środków na konto: 10 000 zł.
Zakup wierzytelności – ewidencja księgowa
Zakup wierzytelności w księgach rachunkowych nabywcy ujmuje się następująco:
- po stronie Wn konta 249 – wartość nominalna przejętej wierzytelności,
- po stronie Ma konta 249 – zobowiązanie wobec sprzedawcy,
- po stronie Ma konta 650 – różnica między wartością nominalną a ceną nabycia (rozliczenia międzyokresowe przychodów).
Następnie rozliczenie uzależnione jest od tego, jaką część długu spłaci dłużnik.
1. Spłata w pełnej wysokości
Jeżeli dłużnik ureguluje cały dług, nadwyżka między wartością nominalną a ceną nabycia staje się przychodem finansowym.
📄 Przykład 4 – pełna spłata długu
Spółka Nova kupiła wierzytelność wobec kontrahenta Orkan o wartości nominalnej 25 000 zł. Cena zakupu wyniosła 20 000 zł (80%). Dłużnik spłacił całość.
- zobowiązanie wobec sprzedawcy: 20 000 zł,
- spłata długu: 25 000 zł na rachunek bankowy,
- różnica 5000 zł zaksięgowana jako przychód finansowy.
2. Spłata częściowa, ale wyższa od ceny nabycia
Jeśli spłata jest niepełna, ale przekracza kwotę zapłaconą za wierzytelność, nadwyżka jest zyskiem.
📄 Przykład 5 – częściowa spłata z zyskiem
Spółka Beta kupiła wierzytelność od spółki Gamma.
- wartość nominalna: 30 000 zł,
- cena zakupu: 15 000 zł,
- dłużnik spłacił: 19 000 zł,
- reszta (11 000 zł) – nieściągalna.
Wynik finansowy:
- koszt zakupu: 15 000 zł,
- wpływ: 19 000 zł,
- zysk: 4000 zł.
3. Spłata niższa niż cena nabycia
Jeżeli spłata wierzytelności jest mniejsza niż koszt jej zakupu, powstaje strata, którą księguje się w kosztach finansowych.
📄 Przykład 6 – częściowa spłata ze stratą
Spółka Wektor kupiła wierzytelność wobec spółki Neon o wartości nominalnej 11 200 zł za 8000 zł.
- dłużnik spłacił: 6000 zł,
- dodatkowo naliczono odsetki: 500 zł,
- nieściągalna część: 5700 zł.
Rozliczenie:
- część nieściągalna w wysokości 3200 zł – odjęta z rozliczeń międzyokresowych,
- różnica 2500 zł – zaksięgowana jako koszty finansowe (strata).
Podstawa prawna
- art. 509–516 – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.)
- art. 35b ust. 1 – ustawa z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz.U. 1994 nr 121 poz. 591 ze zm.)
- art. 35c – ustawa o rachunkowości
Tematy powiązane
- zakup wierzytelności w księgach rachunkowych
- sprzedaż wierzytelności z odpisami aktualizującymi
- księgowe ujęcie cesji wierzytelności
- ewidencja zakupu i sprzedaży długów