Postępowanie restrukturyzacyjne, w tym procedura zatwierdzenia układu, należy do szeroko rozumianych postępowań cywilnych. Oznacza to, że stosuje się do niego przepisy Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.), w tym także art. 7, który reguluje uprawnienia prokuratora. W praktyce oznacza to, że prokurator – a w pewnych sytuacjach także inne organy działające „na prawach prokuratora” – może brać udział w tego rodzaju sprawach.
Czy prokurator może wszcząć postępowanie restrukturyzacyjne?
Kwestia udziału prokuratora w postępowaniach gospodarczych budziła spory w doktrynie. Rozstrzygnął je Sąd Najwyższy w uchwale z 14 września 2005 r. (III CZP 58/05), wskazując, że prokurator jest uprawniony m.in. do złożenia wniosku o wszczęcie sprawy o pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej czy pełnienia funkcji w spółkach (na podstawie art. 373–377 Prawa upadłościowego i naprawczego).
Sąd Najwyższy podkreślił, że:
- status prokuratora w postępowaniu cywilnym określają przepisy art. 7 i 55–60 k.p.c. oraz przepisy ustawy o prokuraturze,
- prokurator może wszcząć postępowanie cywilne lub wytoczyć powództwo w interesie publicznym,
- może także przyłączyć się do już toczącego się postępowania.
W tym kontekście uznano, że również postępowanie restrukturyzacyjne należy do szeroko rozumianego postępowania cywilnego. Teoretycznie więc prokurator może działać w jego ramach.
⚠️ Jednak w przypadku postępowania o zatwierdzenie układu ustawodawca wprowadził szczególną procedurę. Rozpoczęcie postępowania wymaga bowiem zawarcia przez dłużnika umowy z doradcą restrukturyzacyjnym, który pełni funkcję nadzorcy układu. Tylko dłużnik może złożyć oświadczenie woli w tym zakresie – prokurator nie ma prawa go zastąpić.
W konsekwencji:
- prokurator nie może żądać wszczęcia postępowania o zatwierdzenie układu,
- może natomiast przystąpić do już toczącego się postępowania, jeśli uzna to za konieczne ze względu na ochronę praworządności, praw obywateli lub interesu publicznego (art. 7 k.p.c.).
Inne organy działające „na prawach prokuratora”
Prawo restrukturyzacyjne przewiduje także możliwość uczestnictwa innych instytucji publicznych w sprawach, które już się toczą. Mogą one dołączyć na prawach prokuratora, co oznacza, że korzystają z podobnych uprawnień procesowych.
Do takich podmiotów należą m.in.:
- Rzecznik Praw Obywatelskich – w sprawach, w których zachodzi potrzeba ochrony praw obywateli,
- Przewodniczący Komisji Nadzoru Finansowego – w sprawach dotyczących uczestnictwa w obrocie na rynku finansowym albo podmiotów prowadzących działalność na tym rynku,
- Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – w sprawach związanych ze zwrotem pomocy publicznej przyznanej niezgodnie z zasadami rynku wewnętrznego,
- Minister właściwy do spraw rolnictwa – w sprawach pomocy publicznej w rolnictwie i rybołówstwie.
Pozostałe podmioty wymienione w przepisach, choć formalnie mogą działać „na prawach prokuratora”, nie biorą udziału w postępowaniu o zatwierdzenie układu – zakres tego postępowania wykracza bowiem poza ich kompetencje.
Praktyczny przykład
Wyobraźmy sobie sytuację: spółka transportowa z Poznania ma poważne problemy finansowe i inicjuje postępowanie o zatwierdzenie układu z wierzycielami. W trakcie tego postępowania okazuje się, że spółka w przeszłości korzystała z niedozwolonej pomocy publicznej. W takiej sytuacji do sprawy może dołączyć Prezes UOKiK, który działa „na prawach prokuratora” i ma możliwość przedstawiania swojego stanowiska, składania wniosków dowodowych czy uczestniczenia w zgromadzeniu wierzycieli.
Natomiast sam prokurator nie mógłby wszcząć tego postępowania od początku, bo nie przysługuje mu prawo zawarcia umowy z nadzorcą układu – jest to wyłączne uprawnienie dłużnika.
Prawa i obowiązki uczestników postępowania o zatwierdzenie układu
Postępowanie o zatwierdzenie układu jest jednym z czterech rodzajów postępowań restrukturyzacyjnych. Jego celem jest zawarcie układu pomiędzy dłużnikiem a wierzycielami, który umożliwi uniknięcie upadłości. Aby było ono skuteczne i sprawne, przepisy nakładają na uczestników – zarówno dłużnika, jak i wierzycieli – określone prawa i obowiązki.
Ogólne obowiązki uczestników postępowania
Podstawowe obowiązki stron wynikają ze stosowania odpowiednich przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (art. 209 ust. 1 prawa restrukturyzacyjnego).
Najważniejsze zasady to:
- art. 3 k.p.c. – strony i uczestnicy muszą działać zgodnie z dobrymi obyczajami, składać wyjaśnienia zgodnie z prawdą i przedstawiać dowody,
- art. 6 § 2 k.p.c. – uczestnicy są zobowiązani powoływać fakty i dowody bez zbędnej zwłoki, aby postępowanie przebiegało sprawnie,
- art. 41 k.p.c. – nie wolno nadużywać praw procesowych ani wykorzystywać ich w sposób sprzeczny z celem postępowania.
Oznacza to, że zarówno dłużnik, jak i wierzyciele muszą współpracować w duchu rzetelności. Nadużycia, takie jak celowe zatajenie informacji, mogą być traktowane jako nadużycie prawa procesowego.
📄 W praktyce oznacza to m.in., że:
- dłużnik musi przedstawić wierzycielom rzeczywisty obraz swojej sytuacji finansowej,
- wierzyciele, odpowiadając na pisma nadzorcy układu (np. w sprawie potwierdzenia sald), powinni udzielać prawdziwych informacji,
- wszyscy uczestnicy powinni działać tak, by postępowanie przebiegało możliwie szybko i sprawnie.
Kluczowe znaczenie prawdy w oświadczeniach
Obowiązek działania zgodnie z prawdą jest szczególnie istotny w postępowaniu o zatwierdzenie układu. To właśnie na podstawie informacji przekazanych przez dłużnika wierzyciele podejmują decyzję, czy poprzeć układ, czy też głosować przeciwko niemu.
Przykład:
Pan Adam, właściciel firmy budowlanej z Katowic, stara się o zatwierdzenie układu. Jeśli w planie restrukturyzacyjnym zaniży wartość swojego zadłużenia wobec dostawców, wierzyciele mogą podjąć decyzję opartą na fałszywych danych. W takiej sytuacji całe postępowanie traci sens, bo opiera się na nieprawdziwych informacjach.
Dlatego przepisy kładą tak duży nacisk na rzetelność i przejrzystość.
Prawa uczestników postępowania
Oprócz obowiązków uczestnicy mają również szerokie uprawnienia. Do najważniejszych należą:
Prawo do pouczeń i informacji
- art. 5 k.p.c. – sąd może pouczyć uczestników, którzy występują bez profesjonalnego pełnomocnika, o czynnościach procesowych,
- art. 197 ust. 3 prawa restrukturyzacyjnego – wraz z publikacją orzeczenia w systemie teleinformatycznym zamieszczana jest informacja o środkach zaskarżenia,
- art. 196a i 198 prawa restrukturyzacyjnego – uczestnicy są pouczani o obowiązku korzystania z systemu teleinformatycznego, a przy pierwszym doręczeniu – o sposobie założenia konta i logowania.
Prawo dostępu do akt
- art. 9 k.p.c. – uczestnicy mogą przeglądać akta sprawy i otrzymywać kopie, a także uzyskać zapis dźwięku lub obrazu z rozprawy,
- art. 211a ust. 3 prawa restrukturyzacyjnego – akta udostępniane są w biurze nadzorcy układu i w systemie teleinformatycznym,
- art. 206 ust. 1 prawa restrukturyzacyjnego – akta są także dostępne w sekretariacie sądu za pośrednictwem systemu teleinformatycznego.
To uprawnienie ma kluczowe znaczenie, bo jawność wewnętrzna postępowania stanowi gwarancję rzetelnego procesu (art. 45 Konstytucji RP i art. 6 EKPC).
Prawo do bycia wysłuchanym
Każdy uczestnik ma prawo przedstawić swoje stanowisko, zapoznać się ze stanowiskiem innych oraz uczestniczyć w czynnościach sądu i nadzorcy układu.
Prawo do rejestracji przebiegu posiedzeń
Zgodnie z art. 91 § 1 k.p.c., uczestnicy mogą nagrywać posiedzenia sądu przy użyciu urządzeń rejestrujących dźwięk. Sąd może zakazać nagrywania tylko w wyjątkowych sytuacjach (np. gdy posiedzenie odbywa się przy drzwiach zamkniętych).
W doktrynie podnosi się, że to uprawnienie powinno obejmować również czynności nadzorcy układu, np. zgromadzenie wierzycieli. Co prawda nadzorca nie jest organem sądowym, ale pełni rolę quasi-publiczną, dlatego ograniczanie jawności nie znajduje uzasadnienia.
Zasada wzajemnego zaufania
Podstawowym elementem skutecznego postępowania restrukturyzacyjnego jest wzajemne zaufanie pomiędzy dłużnikiem a wierzycielami. Bez niego nie jest możliwe osiągnięcie porozumienia.
Zaufanie:
- ułatwia współpracę i godzenie interesów,
- wzmacnia bezpieczeństwo obrotu gospodarczego,
- wynika z konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego i ochrony zaufania obywateli do prawa.
Dlatego ustawodawca tak mocno akcentuje przejrzystość działań, obowiązek prawdomówności i zakaz nadużywania uprawnień procesowych.
Podstawa prawna
- art. 7, art. 3, art. 5, art. 6 § 2, art. 9, art. 41, art. 55–60, art. 91 § 1–3 – Kodeks postępowania cywilnego
- art. 373–377 – Prawo upadłościowe i naprawcze
- art. 197 ust. 3, art. 196a ust. 1, art. 198 ust. 6, art. 206 ust. 1, art. 209 ust. 1–2, art. 211a ust. 3 – Prawo restrukturyzacyjne
- art. 45 ust. 1 – Konstytucja RP
- art. 6 ust. 1 – Europejska Konwencja Praw Człowieka
- art. 2 i 3 – ustawa z 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze
Tematy porad zawartych w poradniku (SEO – frazy long-tail)
- udział prokuratora w postępowaniu restrukturyzacyjnym
- prawa i obowiązki uczestników postępowania o zatwierdzenie układu
- rola wierzycieli w postępowaniu restrukturyzacyjnym
- jawność postępowania restrukturyzacyjnego i dostęp do akt
- instytucje działające na prawach prokuratora w restrukturyzacji
Kategoria i podkategoria (Porady.pl)
Prawo → Prawo gospodarcze → Prawo restrukturyzacyjne
Linki do źródeł
- Tekst Prawa restrukturyzacyjnego: isap.sejm.gov.pl
- Tekst Kodeksu postępowania cywilnego: isap.sejm.gov.pl
- Konstytucja RP: sejm.gov.pl
- Europejska Konwencja Praw Człowieka (EKPC): echr.coe.int
- Strona Prokuratury Krajowej: pk.gov.pl