Postępowanie restrukturyzacyjne ma na celu ochronę przedsiębiorcy zagrożonego niewypłacalnością oraz zapewnienie jak najlepszego zaspokojenia jego wierzycieli. Kluczową rolę w tym procesie odgrywają wierzyciele osobisti – to oni są zasadniczymi uczestnikami postępowania. Warto jednak wiedzieć, jak ustawodawca definiuje to pojęcie, czym różnią się wierzyciele z wierzytelnościami spornymi i bezspornymi oraz jakie są konsekwencje dla ich udziału w procedurze zatwierdzenia układu.
Kim jest wierzyciel osobisty w postępowaniu restrukturyzacyjnym?
Zgodnie z art. 65 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy – Prawo restrukturyzacyjne, uczestnikami postępowania restrukturyzacyjnego są także wierzyciele osobisti dłużnika. Pojęcie to ma szczególne znaczenie, ponieważ to właśnie ich prawa i obowiązki decydują o przebiegu restrukturyzacji.
Definicja wierzyciela – różnice w prawie cywilnym i publicznym
W prawie cywilnym wierzyciel to podmiot uprawniony do otrzymania świadczenia wynikającego ze zobowiązania – w odróżnieniu od dłużnika, który jest zobowiązany do spełnienia świadczenia (art. 353 k.c.). Jednak takie rozumienie nie w pełni odpowiada realiom postępowań zbiorowych, takich jak upadłość czy restrukturyzacja. Tutaj bowiem chodzi zarówno o wierzycieli prywatnoprawnych (np. kontrahentów), jak i publicznoprawnych (np. ZUS, urząd skarbowy).
Dlatego ustawodawca zdecydował się na własną definicję. Art. 65 ust. 2 pr. restr. stanowi, że:
„przez wierzyciela należy rozumieć osobę uprawnioną do żądania od dłużnika świadczenia”.
Co więcej, zgodnie z art. 65 ust. 3 pr. restr.:
„przez świadczenie należy rozumieć również świadczenie składek na ubezpieczenia społeczne oraz innych danin publicznych”.
Oznacza to, że w restrukturyzacji pojęcie wierzyciela obejmuje nie tylko kontrahentów dłużnika, lecz także organy publiczne dochodzące należności podatkowych czy składek ZUS.
Wierzyciel osobisty a wierzyciel rzeczowy
Kluczową różnicą jest rozróżnienie między wierzycielem osobistym a wierzycielem rzeczowym.
- Wierzyciel osobisty – może dochodzić swoich roszczeń z całego majątku dłużnika, niezależnie od tego, czy odpowiedzialność jest pełna, czy ograniczona (np. tylko do części majątku lub do określonej wartości).
- Wierzyciel rzeczowy – jego uprawnienia wynikają z zabezpieczenia rzeczowego, np. hipoteki lub zastawu. Może on żądać zaspokojenia tylko z konkretnego składnika majątku, na którym ustanowiono zabezpieczenie.
👉 Tylko wierzyciele osobisti uczestniczą w postępowaniu restrukturyzacyjnym. Wierzyciele wyłącznie rzeczowi – np. bank, który ma zabezpieczenie hipoteczne na nieruchomości – nie biorą w nim udziału, o ile nie mają dodatkowych wierzytelności niezabezpieczonych.
Przykład praktyczny
Firma Tech-Med sp. z o.o. z Krakowa ma problemy finansowe.
- Jej kontrahent, Alfa Logistics, dostarczył towar i nie otrzymał zapłaty – to wierzyciel osobisty, bo może domagać się spłaty z całego majątku spółki.
- Bank Finanse Plus ma hipotekę ustanowioną na biurze spółki – to wierzyciel rzeczowy, który może dochodzić należności tylko z tej nieruchomości.
W postępowaniu restrukturyzacyjnym udział bierze Alfa Logistics, ale bank Finanse Plus – już nie (chyba że ma dodatkową wierzytelność niezabezpieczoną).
Wierzyciele z wierzytelnościami bezspornymi
Szczególne znaczenie w postępowaniu restrukturyzacyjnym mają wierzyciele, którym przysługują wierzytelności bezsporne.
Definicja ustawowa
Zgodnie z art. 65 ust. 4 pr. restr., wierzycielem osobistym z wierzytelnością bezsporną jest:
- wierzyciel wskazany przez dłużnika w spisie wierzycieli załączonym do wniosku restrukturyzacyjnego,
- wierzyciel, którego wierzytelność została stwierdzona tytułem egzekucyjnym (np. prawomocnym wyrokiem sądu).
Choć w ustawie pojawia się terminologiczna niespójność między pojęciem „spis wierzycieli” a „wykaz wierzycieli” (np. w art. 227 ust. 1 pkt 6 pr. restr.), doktryna uznaje, że chodzi o ten sam dokument.
Wierzyciele na etapie przedsądowym
Ważne jest, że w postępowaniu o zatwierdzenie układu na etapie przedsądowym nie składa się jeszcze wniosku restrukturyzacyjnego, a więc nie ma spisu wierzycieli. Dlatego na tym etapie uczestnikami mogą być jedynie:
- wierzyciele, których wierzytelności zostały potwierdzone tytułem egzekucyjnym,
- wierzyciele wskazani w spisie wierzytelności sporządzonym przez nadzorcę układu.
Dopiero po sporządzeniu spisu wierzytelności możliwe jest dokonanie obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego (art. 226a ust. 1 pr. restr.). To z kolei otwiera drogę do ochrony dłużnika przed egzekucją i wypowiadaniem umów.
Wierzyciele z wierzytelnościami spornymi
Na czym polega wierzytelność sporna?
Zgodnie z art. 65 ust. 1 pkt 3 pr. restr., uczestnikami postępowania restrukturyzacyjnego mogą być także wierzyciele, którym przysługują wierzytelności sporne.
Na pierwszy rzut oka pojęcie to wydaje się sprzeczne z samą istotą wierzytelności – skoro wierzytelność istnieje, to powinna być pewna. Ustawodawca wprowadza jednak rozróżnienie:
- w znaczeniu obiektywnym wierzytelność albo istnieje, albo nie;
- w znaczeniu subiektywnym – może istnieć spór co do tego, czy dana wierzytelność faktycznie przysługuje wierzycielowi (wierzyciel uważa, że tak, a dłużnik temu zaprzecza).
Dlatego określenie „wierzytelność sporna” oznacza nie cechę samej wierzytelności, lecz sytuację, w której istnieje spór o jej istnienie.
Definicja ustawowa
Art. 65 ust. 5 pr. restr. definiuje wierzytelność sporną jako:
- wierzytelność, co do której istnieje spór (a więc inną niż wierzytelność bezsporna),
- wierzytelność skonkretyzowaną co do zakresu świadczenia dłużnika (czyli rodzaju zachowania, które powinno zaspokoić interes wierzyciela) i podstawy faktycznej (czyli okoliczności, z których roszczenie wynika).
Przykładowe sytuacje, w których wierzytelność ma charakter sporny:
- dłużnik został wezwany do spełnienia świadczenia, ale je kwestionuje,
- wierzyciel złożył wniosek o zawezwanie do próby ugodowej,
- wierzyciel wytoczył powództwo przeciwko dłużnikowi,
- wierzyciel lub dłużnik zgłosił zarzut potrącenia,
- toczy się postępowanie arbitrażowe,
- wierzyciel został objęty zastrzeżeniem w przyspieszonym postępowaniu układowym (art. 90 ust. 2 pr. restr.).
Dopuszczenie wierzyciela spornego do postępowania
W sądowym postępowaniu restrukturyzacyjnym wierzyciel sporny może stać się uczestnikiem tylko wtedy, gdy:
- uprawdopodobni swoją wierzytelność,
- zostanie dopuszczony przez sędziego-komisarza (art. 65 ust. 1 pkt 3 pr. restr.).
Co oznacza „uprawdopodobnienie”?
Zgodnie z art. 243 k.p.c., jeżeli ustawa przewiduje uprawdopodobnienie zamiast dowodu, nie jest konieczne stosowanie reguł postępowania dowodowego. W praktyce oznacza to, że wierzyciel może posłużyć się m.in.:
- kopiami dokumentów,
- oświadczeniami świadków,
- prywatnymi ekspertyzami.
❗ Same twierdzenia wierzyciela nie wystarczą.
Sędzia-komisarz w drodze postanowienia decyduje o dopuszczeniu wierzyciela spornego do postępowania (art. 20 i art. 197 ust. 1 pr. restr.). W tej roli działa jak sąd – korzysta z przymiotu niezawisłości.
Co ważne, dopuszczenie wierzyciela spornego do udziału w postępowaniu nie oznacza jeszcze prawa do udziału w zgromadzeniu wierzycieli. Do tego potrzebny jest osobny wniosek na podstawie art. 107 ust. 3 pr. restr..
Wierzyciele sporni w postępowaniu o zatwierdzenie układu
W przypadku procedury zatwierdzenia układu sytuacja wygląda inaczej:
- nie występuje tu sędzia-komisarz,
- etap przedsądowy jest krótki (4 miesiące),
- brak podstaw, aby sąd lub nadzorca układu przejmował rolę orzeczniczą.
Dlatego na etapie przedsądowym wierzyciele sporni nie są uczestnikami postępowania.
Mimo to w praktyce pojawia się problem. W obwieszczeniach w Krajowym Rejestrze Zadłużonych często można znaleźć pouczenia, że nadzorca układu może dopuścić wierzyciela spornego do zgromadzenia wierzycieli. Wynika to z wadliwego formularza (nr 17008ZA), który automatycznie wstawia takie pouczenie. W rzeczywistości nadzorca układu nie ma prawa podejmować decyzji orzeczniczych w tym zakresie.
Dopuszczenie na etapie sądowym
Wierzyciel sporny może stać się uczestnikiem dopiero po złożeniu przez dłużnika wniosku o zatwierdzenie układu. Wtedy sąd, na jego wniosek, może wydać postanowienie o dopuszczeniu do postępowania.
Co istotne, zgodnie z analogią do art. 65 ust. 6 pr. restr., dopuszczenie działa od dnia złożenia wniosku. Dzięki temu wierzyciel nie traci prawa do składania środków zaskarżenia – sąd najpierw powinien rozpoznać jego wniosek o dopuszczenie, a dopiero potem rozpatrywać dalsze działania.
Przykład praktyczny
Spółka Delta Trade z Warszawy kwestionuje fakturę wystawioną przez kontrahenta Proxima Import. Proxima uznaje, że wierzytelność istnieje, i składa pozew. W tej sytuacji mamy do czynienia z wierzytelnością sporną.
- Na etapie przedsądowym postępowania o zatwierdzenie układu Proxima nie jest uczestnikiem postępowania.
- Jeżeli jednak dłużnik złoży do sądu wniosek o zatwierdzenie układu, Proxima może złożyć własny wniosek o dopuszczenie.
- Sąd, po uprawdopodobnieniu wierzytelności (np. kopia faktury, korespondencja e-mailowa, wezwanie do zapłaty), może dopuścić ją do udziału w sprawie.
Śmierć wierzyciela, brak zdolności procesowej i ustanowienie kuratora
Uregulowanie ustawowe
Zgodnie z art. 75 ust. 1 pr. restr.:
„jeżeli wierzyciel nie ma zdolności procesowej i nie działa za niego przedstawiciel ustawowy, a także jeżeli w składzie organów wierzyciela będącego osobą prawną lub jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, zachodzą braki uniemożliwiające ich działanie, sędzia-komisarz może, jeżeli przyczyni się to do usprawnienia postępowania, ustanowić dla niego kuratora, który działa za wierzyciela w postępowaniu restrukturyzacyjnym”.
Dodatkowo ustawodawca wskazuje, że jeśli dla wierzyciela został już ustanowiony kurator na podstawie art. 42 § 1 k.c., pełni on rolę kuratora również w postępowaniu restrukturyzacyjnym.
Zastosowanie przepisu
Przepis ten, mimo że nie mówi o tym wprost, obejmuje także sytuację śmierci wierzyciela. W takim przypadku możliwe jest ustanowienie kuratora, który będzie działał za zmarłego wierzyciela do czasu uregulowania kwestii spadkowych.
Podobnie rozwiązanie to stosuje się, gdy:
- wierzyciel nie ma zdolności procesowej (np. osoba małoletnia bez przedstawiciela ustawowego),
- w spółce lub innej jednostce organizacyjnej wystąpiły braki w składzie organów, które uniemożliwiają jej działanie.
Charakter fakultatywny kuratora
W doktrynie podkreśla się, że wierzyciel w restrukturyzacji jest szczególnym uczestnikiem – nie musi aktywnie angażować się w postępowanie, może nawet nie interesować się jego biegiem. Dlatego ustanawianie kuratora nie zawsze ma sens – byłoby zbędnym obciążeniem finansowym.
Z tego powodu powołanie kuratora jest fakultatywne – zależy od oceny sędziego-komisarza, czy faktycznie usprawni to postępowanie.
Brak podstaw do powołania kuratora w postępowaniu o zatwierdzenie układu
W postępowaniu o zatwierdzenie układu na etapie przedsądowym nie ma organu, który mógłby powołać kuratora – sędziego-komisarza. Ponadto wierzyciele stają się uczestnikami dopiero po sporządzeniu spisu wierzytelności. Z tego względu ustanawianie kuratora w tym trybie nie znajduje uzasadnienia.
Relacje między wierzycielami – problem współpracy
Restrukturyzacja ma na celu nie tylko ochronę dłużnika, ale również odbudowę relacji pomiędzy dłużnikiem a wierzycielami. Aby to było możliwe, potrzebne jest zaspokojenie interesów obu stron w możliwie największym stopniu.
Jednym z problemów w praktyce jest brak komunikacji pomiędzy wierzycielami. Wynika to z kilku czynników, m.in.:
- nieznajomości innych wierzycieli,
- braku czasu,
- braku narzędzi komunikacji,
- bierności w podejmowaniu inicjatyw.
W rezultacie wierzyciele często głosują nad układem w warunkach podobnych do tzw. dylematu więźnia.
Dylemat więźnia – analogia do restrukturyzacji
Dylemat więźnia to gra strategiczna stworzona w latach 50. przez pracowników RAND Corporation. Jej klasyczna wersja pokazuje, że każdemu z uczestników bardziej opłaca się działać na własną korzyść, nawet jeśli wspólna współpraca przyniosłaby lepsze efekty.
Podobnie w restrukturyzacji – wierzyciele, nie wiedząc, jak zachowają się inni, często kierują się wyłącznie własnym interesem. Niekiedy dłużnik dodatkowo potęguje niepewność, korzystając z postępowania tylko po to, by uzyskać ochronę przed egzekucją i zakaz wypowiadania umów, a następnie rezygnując ze złożenia wniosku o zatwierdzenie układu.
Strategie negocjacyjne w postępowaniu – jak usprawnić współpracę wierzycieli?
Aby postępowanie restrukturyzacyjne mogło spełniać swoje zadania, konieczne jest stworzenie przestrzeni do komunikacji i współdziałania między wierzycielami. W obecnym modelu postępowania o zatwierdzenie układu brakuje jednak mechanizmów, które gwarantowałyby skuteczną współpracę.
Propozycje rozwiązań ustawowych
Ustawodawca powinien rozważyć zmiany, które:
- zwiększą pewność przebiegu postępowania – np. zagwarantują, że w razie przyjęcia układu przez wierzycieli zostanie on złożony do sądu i zatwierdzony,
- zapewnią wierzycielom możliwość komunikacji i wspólnego wypracowania stanowiska,
- umożliwią zwoływanie zgromadzeń wierzycieli jeszcze przed głosowaniem nad układem – np. w celu omówienia propozycji układowych,
- wykorzystają narzędzia elektroniczne, takie jak komunikatory w systemie KRZ, które ułatwiłyby wymianę informacji.
Dzięki takim rozwiązaniom wierzyciele mogliby współtworzyć realny plan restrukturyzacji, zamiast głosować w warunkach niepewności.
Strategia szachowa w negocjacjach
W literaturze jako przykład konstruktywnego działania podaje się tzw. strategię szachową. Polega ona na tym, że w negocjacjach każda ze stron dokonuje obustronnych ustępstw, które są odpowiednio dobierane i wymieniane w sekwencji.
- Ustępstwa są klasyfikowane według ich ważności – na najważniejsze, średnio ważne i najmniej ważne.
- Macierz strategii szachowej pokazuje, które kwestie mają różne znaczenie dla obu stron – i właśnie tam można szukać kompromisu.
- Mechanizm opiera się na zasadzie wzajemności – jedna strona ustępuje w kwestii mniej istotnej dla siebie, a druga w zamian w innej.
Zastosowanie w restrukturyzacji
Strategia szachowa mogłaby zostać zaimplementowana do postępowania o zatwierdzenie układu. Wymagałoby to jednak zmian legislacyjnych:
- dłużnik i nadzorca układu powinni być zobowiązani do wcześniejszego przedstawiania pełnych informacji (plan restrukturyzacyjny, test zaspokojenia, propozycje układowe),
- wierzyciele powinni mieć możliwość zgłaszania poprawek i alternatywnych propozycji,
- dłużnik i nadzorca musieliby ustosunkować się do uwag wierzycieli,
- ostateczne propozycje powinny być przedstawiane do głosowania w ramach zgromadzenia wierzycieli.
Takie podejście zwiększyłoby szanse na wypracowanie rozwiązań korzystnych dla wszystkich stron i poprawiłoby trwałość układów restrukturyzacyjnych.
Podstawa prawna
- art. 65 ust. 1 pkt 2, pkt 3, ust. 2–6 – ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne
- art. 7 ust. 2 pr. restr.
- art. 20 w zw. z art. 197 ust. 1 pr. restr.
- art. 75 ust. 1 pr. restr.
- art. 90 ust. 2 pr. restr.
- art. 1030 k.c.
- art. 243 k.p.c.
- art. 306 § 1 k.c.
- art. 353 § 1 k.c.
- art. 554 k.c.
- art. 236 ust. 1 ustawy – Prawo upadłościowe
- art. 65 ustawy o księgach wieczystych i hipotece z 6 lipca 1982 r.
- art. 226a ust. 1 pr. restr.
- art. 227 ust. 1 pkt 6 pr. restr.
- art. 265 w zw. z art. 227 ust. 1 pkt 6 pr. restr.
- art. 284 ust. 1 pkt 5 pr. restr.
- art. 107 ust. 3 pr. restr.
Tematy porad zawartych w poradniku
- wierzyciel osobisty w postępowaniu restrukturyzacyjnym
- wierzytelności sporne i bezsporne w restrukturyzacji
- prawa wierzycieli w postępowaniu o zatwierdzenie układu
- kurator dla wierzyciela w restrukturyzacji
- strategie negocjacyjne wierzycieli w restrukturyzacji