Art. 15 Data Act (DA) reguluje sytuacje, w których organy sektora publicznego, Komisja Europejska, Europejski Bank Centralny lub inne instytucje UE mogą zażądać od przedsiębiorców udostępnienia określonych danych. Nie chodzi tu o codzienny, planowy dostęp do danych, lecz o przypadki tzw. wyjątkowej potrzeby.
Przepis ten określa:
- przesłanki materialnoprawne, które muszą być spełnione, aby organ mógł skutecznie zażądać danych,
- kto musi wykazać ich istnienie,
- jakie ograniczenia czasowe i celowe obowiązują przy udostępnianiu danych.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 lit. b DA, to na organie publicznym spoczywa obowiązek udowodnienia, że zachodzi wyjątkowa potrzeba. Jeżeli tego nie wykaże, przedsiębiorca może odmówić udostępnienia danych lub zażądać zmiany wniosku w trybie art. 18 ust. 2 DA.
Czym jest wyjątkowa potrzeba udostępnienia danych?
Zgodnie z motywem 63 preambuły DA, wyjątkowa potrzeba oznacza okoliczności nieprzewidziane i ograniczone w czasie. To przeciwieństwo sytuacji planowych, regularnych czy powtarzalnych.
Inaczej mówiąc – organ publiczny nie może powołać się na art. 15 DA, jeśli dane są mu potrzebne stale lub w ramach cyklicznych działań. Musi istnieć konkretny, ad hoc przypadek.
Dwie kategorie wyjątkowych potrzeb
Art. 15 DA wyróżnia dwa przypadki, w których organ publiczny może żądać danych:
- Dane niezbędne do reakcji na niebezpieczeństwo publiczne (art. 15 ust. 1 lit. a DA).
- Dane nieosobowe potrzebne do wykonania zadania przewidzianego prawem i realizowanego w interesie publicznym (art. 15 ust. 1 lit. b DA).
Przesłanka 1: Niebezpieczeństwo publiczne
Definicja i przykłady
Pierwsza przesłanka dotyczy sytuacji, gdy dane są konieczne do zareagowania na niebezpieczeństwo publiczne. Pojęcie to zostało zdefiniowane w art. 2 pkt 29 DA i oznacza wyjątkową, ograniczoną w czasie sytuację, np.:
- zagrożenie zdrowia publicznego,
- klęskę żywiołową,
- poważną katastrofę spowodowaną przez człowieka (np. cyberatak).
Niebezpieczeństwo publiczne musi być oficjalnie stwierdzone lub ogłoszone zgodnie z prawem UE albo krajowym.
📌 Przykład:
W 2024 r. Europa Środkowa zmagała się z powodzią spowodowaną niżem genueńskim, która zagrażała infrastrukturze krytycznej i stabilności gospodarczej. W takiej sytuacji organy publiczne mogłyby żądać od przedsiębiorstw danych meteorologicznych czy hydrologicznych, aby lepiej koordynować działania ratunkowe.
Obowiązki organu przy powoływaniu się na tę przesłankę
Organ publiczny musi wykazać, że:
- dane są niezbędne,
- nie można ich pozyskać na czas, skutecznie i na równych warunkach w inny sposób (np. z publicznych baz danych czy od innego przedsiębiorstwa).
W odróżnieniu od drugiej przesłanki (art. 15 ust. 1 lit. b DA), tutaj organ nie musi wyczerpać wszystkich innych źródeł pozyskania danych – liczy się czas i skuteczność.
⚠️ Uzasadnieniem takiego rozwiązania jest konieczność szybkiej reakcji w sytuacjach kryzysowych, gdzie zwłoka mogłaby pogłębić zagrożenie.
Czasowe i celowe ograniczenia udostępniania danych
Art. 15 ust. 1 DA wprost wskazuje, że wyjątkowa potrzeba udostępnienia danych musi być ograniczona w czasie i zakresie.
Ograniczenie czasowe
- Dane mogą być udostępnione wyłącznie na czas niezbędny do realizacji konkretnego celu publicznego.
- Organ publiczny, składając wniosek, ma obowiązek wskazać, kiedy można się spodziewać, że dane zostaną usunięte przez wszystkie podmioty, które je otrzymały (art. 17 ust. 1 lit. d DA).
- Zgodnie z art. 19 ust. 1 lit. c DA, po ustaniu potrzeby organ musi dane usunąć.
Ograniczenie celowe
- Udostępnione dane muszą być adekwatne i proporcjonalne do zamierzonego celu.
- Wniosek organu powinien zawierać szczegółowe określenie zakresu niezbędnych danych (art. 17 ust. 1 lit. a DA).
- Niedopuszczalne jest żądanie danych „na zapas”, bez powiązania z jasno określonym zadaniem publicznym.
Zasada minimalizacji danych
Rozwiązanie to jest zgodne z ogólną zasadą minimalizacji danych – obowiązującą także w RODO. Dane mogą być gromadzone i przetwarzane tylko w takim zakresie, jaki jest konieczny dla osiągnięcia konkretnego celu.
⚠️ Problemem praktycznym może być zapewnienie faktycznego usuwania danych przez organy publiczne. Istnieje ryzyko, że dane będą przechowywane dłużej niż potrzeba, „na wszelki wypadek”. Dlatego instytucje publiczne powinny wdrożyć odpowiednie procedury i audyty wewnętrzne, aby zapewnić zgodność z art. 15 DA.
📌 Przykład:
Ministerstwo infrastruktury zwraca się do operatorów platform przewozowych o dane dotyczące przejazdów w Warszawie, aby przeanalizować skuteczność nowych buspasów. Wniosek musi wskazywać:
- jakie konkretne dane są potrzebne (np. liczba kursów, godziny, lokalizacje),
- okres, którego dane dotyczą,
- kiedy dane zostaną usunięte po zakończeniu analizy.
Podstawa prawna
- art. 15 – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2854 z dnia 13 grudnia 2023 r. w sprawie dostępu do danych oraz ich wykorzystywania (Data Act).
- art. 2 pkt 29 – Data Act (definicja niebezpieczeństwa publicznego).
- motywy 63–64 preambuły Data Act.
- art. 17 ust. 1 lit. a–d, art. 18 ust. 2, art. 19 ust. 1 lit. c, art. 20 – Data Act.
- art. 5 – ustawa z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej.
Tematy porad zawartych w poradniku
- obowiązek udostępnienia danych na podstawie Data Act,
- wyjątkowa potrzeba udostępnienia danych przez przedsiębiorców,
- dostęp organów publicznych do danych nieosobowych,
- dane w sytuacji niebezpieczeństwa publicznego w UE,
- ograniczenia czasowe i celowe w udostępnianiu danych.