Art. 13 DA, ma przeciwdziałać nadużyciom dużych podmiotów wobec mniejszych firm, zapewniając im realny i sprawiedliwy dostęp do danych. Jak podkreśla motyw 58 preambuły DA, silniejsza pozycja negocjacyjna jednej ze stron stwarza ryzyko, że druga strona – słabsza – będzie mieć utrudniony lub nieopłacalny dostęp do danych. W efekcie mogłoby to zakłócić równowagę rynkową i ograniczyć rozwój firm bez dominującej pozycji.
Dlatego unijny ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie rozwiązań wzorowanych na przepisach chroniących konsumentów (np. dyrektywa 2011/83/UE), ale skierowanych wyłącznie do przedsiębiorców.
Zakres regulacji – kto i kiedy może powołać się na art. 13 DA?
Zgodnie z ust. 1 art. 13 DA oraz motywami 58 i 59 preambuły, regulacja obejmuje wyłącznie relacje między przedsiębiorcami.
Jeśli stroną umowy jest konsument – zastosowanie znajdują odrębne przepisy, w szczególności:
- dyrektywa 2011/83/UE,
- polska ustawa o prawach konsumenta.
Przedmiotowy zakres art. 13 DA
Przepis obejmuje jedynie te postanowienia umowne, które spełniają następujące warunki:
- Nie dotyczą głównego przedmiotu umowy ani relacji cena–dane (ust. 8).
- Są związane z dostępem do danych i ich wykorzystaniem, a także z odpowiedzialnością, środkami ochrony prawnej, naruszeniem i odstąpieniem od obowiązków dotyczących danych (ust. 1, motyw 60).
- Zostały narzucone jednostronnie przez jedną ze stron (ust. 1, motyw 59).
👉 W praktyce oznacza to, że jeżeli klauzula umowna nie dotyczy dzielenia się danymi, to nawet jeśli jest nieuczciwa i jednostronnie narzucona – nie podlega ocenie w świetle art. 13 DA.
Wyłączenie – główny przedmiot umowy
Ust. 8 DA wprost wskazuje, że skutki przewidziane w art. 13 nie obejmują postanowień określających główny przedmiot umowy ani relacji cena–dane.
Rozwiązanie to jest zbliżone do art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG, zgodnie z którym ocena nieuczciwego charakteru warunków umowy konsumenckiej nie dotyczy:
- głównego przedmiotu umowy,
- relacji ceny do świadczenia,
o ile są one wyrażone „prostym i zrozumiałym językiem”.
W polskim prawie tę zasadę implementuje art. 385¹ § 1 k.c..
🔑 Różnica polega jednak na tym, że DA nie wymaga formułowania postanowień w „prostym i zrozumiałym języku”, gdyż odnosi się wyłącznie do relacji profesjonalnych (B2B).
Nieuczciwe postanowienia umowne – jak je rozumieć?
Brak jednej pełnej definicji
W przeciwieństwie do innych regulacji, art. 13 DA nie zawiera jednej kompletnej definicji. Zamiast tego przewidziano:
- definicję negatywną (ust. 2) – wskazującą, jakie postanowienia nie są nieuczciwe,
- definicję pozytywną (ust. 3) – wskazującą, jakie postanowienia są uznawane za nieuczciwe,
- katalog postanowień bezwzględnie nieuczciwych (ust. 4),
- katalog postanowień domyślnie uznawanych za nieuczciwe (ust. 5).
Definicja negatywna – ust. 2 DA
Za postanowienia nieuznawane za nieuczciwe uważa się te, które odzwierciedlają bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa Unii, mające zastosowanie nawet bez zapisu umownego.
Warto podkreślić, że w tym miejscu ustawodawca unijny nie dodał sformułowania „lub prawem krajowym przyjętym zgodnie z prawem Unii” (obecnego w innych artykułach DA, np. w art. 8 ust. 1 czy art. 9 ust. 6).
📌 Skutek praktyczny: postanowienia oparte na krajowych regulacjach sprzecznych z art. 13 DA mogą zostać uznane za nieuczciwe.
Definicja pozytywna – ust. 3 DA
Postanowieniami nieuczciwymi są te, które:
- rażąco odbiegają od dobrej praktyki handlowej w zakresie dostępu do danych i ich wykorzystania,
- naruszają zasadę dobrej wiary i uczciwego obrotu.
Motyw 61 DA wyjaśnia, że „rażące odstępstwo” oznacza m.in. obiektywne osłabienie możliwości ochrony interesów strony słabszej.
Nadużycie pozycji negocjacyjnej
Zgodnie z motywem 61, nieuczciwe postanowienia to te, które są nieproporcjonalne i powstały w wyniku nadużycia silniejszej pozycji negocjacyjnej.
Nie oznacza to jednak, że każde skorzystanie z przewagi będzie automatycznie nieuczciwe. Wciąż obowiązuje zasada swobody umów, a wiele klauzul – choć korzystnych głównie dla jednej strony – nie zostanie uznanych za abuzywne.
Klauzule abuzywne w Data Act – katalog postanowień nieuczciwych
Postanowienia bezwzględnie uznawane za nieuczciwe (ust. 4 DA)
Art. 13 DA w ust. 4 lit. a–c zawiera katalog postanowień, które zawsze będą traktowane jako nieuczciwe, jeżeli zostały jednostronnie narzucone. Dotyczy to zapisów, których celem lub skutkiem jest:
- Wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności strony narzucającej postanowienie za czyny umyślne albo wynikające z rażącego niedbalstwa.
- Odebranie środków ochrony prawnej stronie słabszej w przypadku niewykonania zobowiązań umownych lub wyłączenie odpowiedzialności strony silniejszej za ich naruszenie.
- Przyznanie stronie dominującej prawa wyłącznej oceny – np. czy dane są zgodne z umową, lub prawa do jednostronnej interpretacji postanowienia.
🔑 Jedyny wyjątek: tego typu zapisy mogą być skutecznie wprowadzone do umowy tylko wtedy, gdy obie strony wynegocjowały je wspólnie. Narzucenie ich jednostronnie oznacza nieważność.
Postanowienia domyślnie uznawane za nieuczciwe (ust. 5 DA)
Kolejna grupa to zapisy, wobec których istnieje domniemanie nieuczciwości. Oznacza to, że co do zasady uznaje się je za abuzywne, ale strona silniejsza ma prawo udowodnić, że w danej sytuacji nie były nieuczciwe (motyw 62 preambuły DA).
Do tej kategorii należą m.in.:
- ograniczenie środków ochrony prawnej lub odpowiedzialności,
- przyznanie dostępu do danych drugiej strony w sposób nieproporcjonalny i ze szkodą dla niej,
- zbyt krótkie terminy wypowiedzenia umowy,
- przyznanie prawa do jednostronnej zmiany postanowień umowy.
Szczególny przypadek – jednostronna zmiana ceny lub warunków (ust. 5 lit. g DA)
Za domyślnie nieuczciwe uznaje się postanowienia pozwalające stronie dominującej na:
- jednostronną i istotną zmianę ceny ustalonej w umowie,
- zmianę istotnych warunków dotyczących charakteru, formatu, jakości lub ilości danych,
– jeżeli nie ma ku temu ważnej przyczyny wskazanej w umowie i brak jest prawa drugiej strony do wypowiedzenia umowy.
⚠️ Wyjątek przewidziano w ust. 4 akapit 2 DA – w przypadku umów zawartych na czas nieokreślony, dopuszczalne jest wprowadzenie jednostronnej zmiany, o ile:
- umowa wyraźnie wskazuje ważną przyczynę takiej zmiany,
- druga strona zostanie poinformowana z odpowiednim wyprzedzeniem,
- druga strona otrzyma prawo do wypowiedzenia umowy bez dodatkowych kosztów.
📌 Przykład:
Firma GreenAnalytics z Krakowa korzysta z usług dużego dostawcy baz danych. W umowie znajduje się zapis, że dostawca może w dowolnym momencie podnieść cenę abonamentu bez uzasadnienia i bez prawa do wypowiedzenia. Taka klauzula – narzucona jednostronnie – będzie uznana za nieuczciwą w świetle art. 13 DA.
Jednostronne narzucenie postanowień umownych
Definicja w art. 13 ust. 6 DA
Zgodnie z ust. 6 art. 13 DA oraz motywem 59 preambuły, aby dane postanowienie mogło zostać uznane za jednostronnie narzucone, muszą wystąpić łącznie trzy warunki:
- zostało zaproponowane przez jedną stronę,
- druga strona podjęła próbę negocjacji postanowienia,
- mimo to druga strona nie miała realnego wpływu na jego treść.
W praktyce oznacza to, że nie wystarczy samo przedstawienie wzorca umowy – trzeba ocenić, czy strona słabsza faktycznie mogła uczestniczyć w negocjacjach, czy tylko pozornie miała taką możliwość.
„Take it or leave it” – klasyczny przykład
Często spotykanym podejściem dużych firm jest stosowanie zasady „przyjmij albo zrezygnuj”. Takie praktyki, jak wskazano w motywach 58 i 59 preambuły DA, prowadzą do poważnej nierównowagi kontraktowej, zwłaszcza gdy dotyczą dostępu do danych.
Z punktu widzenia małych i średnich przedsiębiorstw, wymóg faktycznego umożliwienia negocjacji postanowień jest dużą korzyścią. Z kolei dla dużych firm oznacza to wyższe koszty, ponieważ nie będą mogły masowo stosować jednolitych wzorców umownych bez ryzyka podważenia klauzul. W praktyce te koszty mogą być przerzucane na końcowych klientów poprzez podniesienie cen produktów lub usług.
Rola zasady swobody umów
Motyw 59 podkreśla, że przy ocenie, czy klauzula jest jednostronnie narzucona, zawsze należy uwzględnić zasadę swobody zawierania umów.
W szczególności:
- jeśli postanowienie zostało zaakceptowane przez obie strony,
- lub jeśli było negocjowane i zmienione na wniosek strony słabszej,
– to nie można go uznać za jednostronnie narzucone.
Ciężar dowodu
Zgodnie z ust. 6 DA, w przypadku sporu dotyczącego charakteru określonego postanowienia, to na stronie, która zaproponowała klauzulę, ciąży obowiązek wykazania, że nie została ona narzucona jednostronnie.
📌 Przykład:
Firma SoftData z Gdańska podpisuje umowę z globalnym dostawcą oprogramowania. W umowie znalazł się zapis, że dostawca może w każdej chwili ograniczyć dostęp do danych klienta bez podania przyczyny. SoftData twierdzi, że klauzula była narzucona. W sporze sądowym to dostawca musi udowodnić, że faktycznie umożliwił negocjacje i że zapis nie był jednostronny.
Skutki stosowania nieuczciwych postanowień umownych
Nieważność nieuczciwych klauzul
Zgodnie z ust. 1 art. 13 DA, postanowienia umowne:
- które są nieuczciwe,
- i zostały narzucone jednostronnie,
nie są wiążące wobec strony, której je narzucono. Oznacza to, że nie wywołują one żadnych skutków prawnych – tak jakby nie zostały w ogóle wpisane do umowy.
Kto może powołać się na nieuczciwy charakter klauzuli?
Ważne zastrzeżenie: zgodnie z ust. 6 DA, to tylko strona, której klauzulę narzucono, może powoływać się na jej nieuczciwy charakter. Strona, która sama zaproponowała dany zapis, nie może później twierdzić, że był on nieuczciwy.
Klauzula salwatoryjna – ust. 7 DA
Jeżeli nieuczciwe postanowienie można oddzielić od pozostałej części umowy, wówczas umowa pozostaje w mocy w zakresie pozostałych zapisów.
Inaczej mówiąc – nieważność nieuczciwego zapisu nie powoduje automatycznie nieważności całej umowy, o ile jej wykonanie jest możliwe bez tej klauzuli.
Bezwzględnie obowiązujący charakter przepisu – ust. 9 DA
Art. 13 DA ma charakter imperatywny, co oznacza, że:
- nie można w umowie wyłączyć jego stosowania,
- nie można zmienić jego skutków,
- nie można się zrzec ochrony wynikającej z tego przepisu.
Każde postanowienie, które próbowałoby ograniczyć zastosowanie art. 13 DA, samo w sobie będzie nieważne.
📌 Przykład:
Firma AgroTech z Lublina zawiera umowę z dużym dostawcą systemów IoT dla rolnictwa. W umowie znajduje się zapis, że dostawca nie ponosi odpowiedzialności za brak dostępu do danych wynikający z jego winy. Ponieważ klauzula ta:
- została narzucona jednostronnie,
- ogranicza odpowiedzialność dostawcy za rażące zaniedbania,
– będzie uznana za nieuczciwą i nie wywoła skutków prawnych wobec AgroTech. Reszta umowy pozostanie w mocy.
Podstawa prawna
- art. 13 – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2854 z dnia 13 grudnia 2023 r. w sprawie dostępu do danych oraz ich wykorzystywania (Data Act).
- motywy 58–62 preambuły Data Act.
- art. 4 ust. 1 – dyrektywa 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
- art. 385¹ § 1 – Kodeks cywilny.
- dyrektywa 2011/83/UE o prawach konsumenta.
Tematy porad zawartych w poradniku
- nieuczciwe postanowienia umowne w Data Act,
- klauzule abuzywne między przedsiębiorcami w umowach o dane,
- ochrona małych firm w umowach dotyczących dostępu do danych,
- skutki jednostronnego narzucenia warunków w kontraktach B2B,
- kiedy klauzula w umowie o dane jest nieważna.