W przypadku ubezpieczeń na cudzy rachunek pojawia się często praktyczny problem: czy ubezpieczony może samodzielnie wystąpić do ubezpieczyciela o wypłatę świadczenia, czy też musi to zrobić ubezpieczający (czyli osoba lub podmiot, który zawarł umowę)?
Na pierwszy rzut oka odpowiedź wydaje się prosta, ale polskie przepisy dopuszczają istotne wyjątki, które w praktyce mogą decydować o tym, czy ubezpieczony w ogóle otrzyma należne pieniądze.
Znajomość tych zasad jest kluczowa nie tylko dla samych ubezpieczonych, ale też dla przedsiębiorców, którzy zawierają polisy na cudzy rachunek (np. dla pracowników, klientów czy spółek zależnych).
Podstawową regulację znajdziemy w art. 808 § 3 Kodeksu cywilnego – ale to dopiero początek.
Zasada ogólna – prawo do bezpośredniego roszczenia
W polskim prawie domyślną zasadą jest, że ubezpieczony może domagać się świadczenia bezpośrednio od ubezpieczyciela. Oznacza to, że nie ma potrzeby, aby przechodził przez ubezpieczającego.
Treść przepisu jest jednoznaczna:
„Ubezpieczony jest uprawniony do żądania należnego świadczenia bezpośrednio od ubezpieczyciela, chyba że strony uzgodniły inaczej.”
– art. 808 § 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
📌 Znaczenie praktyczne:
Jeżeli w umowie brak jest zastrzeżeń odbierających to prawo, ubezpieczony może:
- samodzielnie zgłosić szkodę,
- negocjować wysokość odszkodowania,
- otrzymać środki bezpośrednio na swoje konto.
Wyjątek – umowne ograniczenie prawa
Przepis dopuszcza jednak możliwość wprowadzenia odmiennego rozwiązania. Strony umowy – czyli wyłącznie ubezpieczający i ubezpieczyciel – mogą ustalić, że ubezpieczony nie będzie mógł samodzielnie żądać świadczenia. Wówczas:
- wypłata następuje na rzecz ubezpieczającego,
- ten następnie rozlicza się z ubezpieczonym zgodnie z odrębnymi ustaleniami.
⚠ Bardzo ważne ograniczenie – takie postanowienie można wprowadzić wyłącznie przed zajściem wypadku ubezpieczeniowego.
Po powstaniu szkody odebranie ubezpieczonemu prawa do bezpośredniego żądania świadczenia jest nieważne.
Przykłady z praktyki
📄 Przykład 1 – zachowane prawo do bezpośredniego roszczenia
Firma PolTrans Logistic Sp. z o.o. wykupiła ubezpieczenie NNW dla swojego kierowcy, pana Adama. W umowie brak zapisów ograniczających art. 808 § 3 k.c.
Po kolizji pan Adam sam zgłasza szkodę i otrzymuje odszkodowanie bezpośrednio od ubezpieczyciela, bez angażowania firmy.
📄 Przykład 2 – odebrane prawo
Spółka MegaTech S.A. ubezpieczyła linię produkcyjną, która w praktyce jest użytkowana przez spółkę zależną TechServis Sp. z o.o.
W umowie zapisano, że świadczenia wypłacane są wyłącznie na konto MegaTech. Po awarii ubezpieczyciel przekazuje środki tej spółce, a TechServis musi czekać na ich przekazanie w ramach rozliczeń między firmami.
Przywrócenie prawa do bezpośredniego roszczenia
Jeżeli strony umowy (ubezpieczający i ubezpieczyciel) wcześniej ograniczyły prawo ubezpieczonego do samodzielnego żądania świadczenia, można je później przywrócić.
Co istotne:
- przywrócenie możliwe jest zarówno przed, jak i po zajściu wypadku ubezpieczeniowego,
- przepis ma charakter semiimperatywny, co oznacza, że można zmieniać zasady wyłącznie w kierunku korzystniejszym dla ubezpieczonego.
📌 Przykład:
Spółka EcoFleet Sp. z o.o. wykupiła polisę na rzecz swojego kontrahenta. W umowie zawarto ograniczenie art. 808 § 3 k.c.
Po pewnym czasie strony podpisały aneks, który przywrócił ubezpieczonemu prawo do samodzielnego żądania świadczenia – jeszcze przed powstaniem szkody. Dzięki temu kontrahent w razie zdarzenia może zgłaszać roszczenie bezpośrednio do ubezpieczyciela.
Ryzyka i ograniczenia dla ubezpieczonego
📄 Brak wpływu na treść umowy
Ubezpieczony nie jest stroną umowy ubezpieczenia – więc nie decyduje o tym, czy prawo to zostanie mu przyznane lub odebrane. Wszystkie ustalenia robią między sobą ubezpieczający i ubezpieczyciel.
📄 Bierność ubezpieczającego
Jeśli prawo do samodzielnego roszczenia zostało odebrane, a ubezpieczający nie wystąpi o świadczenie, ubezpieczony ma ograniczone pole manewru. Może:
- wystąpić do sądu z pozwem o ustalenie, że zdarzenie było wypadkiem ubezpieczeniowym – art. 189 k.p.c.,
- domagać się od ubezpieczającego odszkodowania za brak działania.
📄 Potencjalne klauzule abuzywne
W przypadku konsumentów (np. w ubezpieczeniach grupowych) zapis odbierający prawo do bezpośredniego roszczenia może być uznany za niedozwolone postanowienie umowne. Oznacza to, że mimo istnienia takiej klauzuli w umowie, konsument może powoływać się na swoje ustawowe uprawnienie.
Kluczowe wnioski
✔ Domyślnie – ubezpieczony może samodzielnie dochodzić świadczenia od ubezpieczyciela.
✔ Wyjątek – umowa może ograniczyć to prawo, ale wyłącznie przed wystąpieniem szkody.
✔ Po wypadku – odebranie prawa jest nieważne, ale można je przywrócić w każdej chwili.
✔ Ryzyko – brak prawa do bezpośredniego roszczenia może powodować realne problemy, zwłaszcza gdy ubezpieczający jest bierny.
✔ Ochrona konsumencka – w przypadku konsumentów ograniczenie tego prawa może być uznane za klauzulę niedozwoloną.
Podstawa prawna
- art. 808 § 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
- art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
Tematy porad zawartych w poradniku
- ubezpieczenie na cudzy rachunek 2025
- prawo do odszkodowania z polisy
- art. 808 § 3 k.c. w praktyce