Ochrona z polisy nie zawsze obejmuje wszystkie sytuacje, nawet jeśli szkoda powstała w Twoim domu.
Prawo wprost przewiduje, że ubezpieczyciel może odmówić odszkodowania, jeśli szkodę umyślnie wyrządzi osoba pozostająca z Tobą we wspólnym gospodarstwie domowym.
To szczególny przypadek wyłączenia odpowiedzialności, opisany w art. 827 § 3 Kodeksu cywilnego.
1. Podstawa prawna – art. 827 § 3 k.c.
Zgodnie z przepisem:
„Jeżeli umowa ubezpieczenia obejmuje mienie, ubezpieczyciel jest wolny od odpowiedzialności także wtedy, gdy ubezpieczający wyrządził szkodę umyślnie, a w razie rażącego niedbalstwa – chyba że umowa stanowi inaczej – oraz wtedy, gdy szkodę wyrządziła osoba pozostająca z ubezpieczającym we wspólnym gospodarstwie domowym.”
Przepis ten dotyczy zarówno umów zawartych na własny rachunek, jak i na cudzy rachunek – wtedy odnosi się także do osób mieszkających razem z ubezpieczonym.
2. Co oznacza „osoba pozostająca we wspólnym gospodarstwie domowym”?
- Kryteria są faktyczne, a nie oparte na więzach rodzinnych.
- Osobą taką może być partner/partnerka (konkubent, konkubina), ale niekoniecznie małżonek czy krewny.
- Kluczowe jest wspólne prowadzenie gospodarstwa – czyli istnienie więzi gospodarczych (np. wspólne wydatki, utrzymanie domu, korzystanie z tych samych urządzeń i pomieszczeń).
📄 Przykład (fikcyjny)
Pan Michał mieszka z partnerką i wspólnie dzielą koszty utrzymania mieszkania. Partnerka celowo niszczy jego sprzęt komputerowy, licząc, że odszkodowanie z polisy pokryje koszt nowego. W takiej sytuacji ubezpieczyciel może odmówić wypłaty, bo szkoda została wyrządzona przez osobę ze wspólnego gospodarstwa.
3. Kiedy ubezpieczyciel odpowiada mimo winy osoby ze wspólnego gospodarstwa?
Przepis ma charakter względnie obowiązujący – strony mogą w umowie uzgodnić inaczej.
Jeżeli w polisie wprost zapisano, że ochrona obejmuje szkody wyrządzone umyślnie przez osoby z gospodarstwa domowego, ubezpieczyciel będzie musiał zapłacić odszkodowanie.
📄 Przykład (fikcyjny)
Pani Anna wykupiła rozszerzoną polisę mieszkaniową, w której wyraźnie zapisano, że ubezpieczyciel odpowiada również za szkody umyślne wyrządzone przez domowników. Jej brat, z którym mieszka, celowo niszczy drzwi wejściowe. W tym przypadku wypłata będzie się należała.
4. Kiedy przepis ma sens, a kiedy traci znaczenie?
B. Kucharski zauważa, że wyłączenie odpowiedzialności ubezpieczyciela za winę umyślną osób ze wspólnego gospodarstwa domowego ma realne zastosowanie przede wszystkim w przypadku ubezpieczeń mienia prywatnego.
W przypadku mienia firmowego lub przedsiębiorstw trudno mówić o „wspólnym gospodarstwie domowym” – takie pojęcie w praktyce nie występuje w środowisku biznesowym.
💡 Wniosek:
- Dla mieszkań prywatnych i domów jednorodzinnych – przepis może mieć kluczowe znaczenie.
- Dla majątku firmowego – jest raczej teoretyczny i nie stosuje się go w praktyce.
5. Jak rozumieć „pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym”?
Ustawodawca przyjął kryteria faktyczne – nie więzy rodzinne.
Oznacza to, że:
- Osobą pozostającą we wspólnym gospodarstwie może być partner życiowy, współlokator, a nawet znajomy, z którym dzielimy wydatki i przestrzeń.
- Kluczowe jest faktyczne prowadzenie wspólnego gospodarstwa: zakupy, opłaty, gotowanie, sprzątanie, korzystanie z tych samych urządzeń.
📄 Przykład (fikcyjny)
Student Jakub wynajmuje mieszkanie wraz z kolegą, z którym wspólnie opłacają rachunki i kupują żywność. Kolega umyślnie zalewa łazienkę, niszcząc podłogę. Ponieważ mieszkają we wspólnym gospodarstwie, ubezpieczyciel może odmówić odszkodowania.
6. Decydująca jest chwila wyrządzenia szkody
Z orzecznictwa (np. wyrok SA w Białymstoku z 28.09.2017 r.) wynika, że istotny jest moment, w którym sprawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z ubezpieczającym/ubezpieczonym.
Jeżeli w chwili wyrządzenia szkody dana osoba już z nami nie mieszka – przepis nie działa.
📄 Przykład (fikcyjny)
Pan Krzysztof mieszkał z bratem, ale po kłótni brat wyprowadził się. Miesiąc później wraca, aby celowo zniszczyć elewację domu. Ponieważ w chwili wyrządzenia szkody nie pozostawał we wspólnym gospodarstwie, ubezpieczyciel nie może powołać się na art. 827 § 3 k.c.
7. Procesowe powstawanie szkody – ciekawostka teoretyczna
Czasem szkoda powstaje stopniowo, a nie w jednym momencie. Przykładem może być podmywanie terenu lub powolne niszczenie konstrukcji.
Teoretycznie można sobie wyobrazić sytuację, że sprawca mieszkał z ubezpieczonym w chwili rozpoczęcia działań, ale nie w momencie, gdy szkoda się ujawniła.
W praktyce jednak takie przypadki są bardzo rzadkie i mają głównie znaczenie w dyskusji akademickiej.
8. Podsumowanie 📌
- Art. 827 § 3 k.c. pozwala ubezpieczycielowi odmówić wypłaty odszkodowania, jeśli szkoda została umyślniewyrządzona przez osobę pozostającą z ubezpieczającym lub ubezpieczonym we wspólnym gospodarstwie domowym.
- Przepis ma charakter względnie obowiązujący – strony mogą w umowie postanowić inaczej i rozszerzyć ochronę na takie przypadki.
- Kryterium „wspólnego gospodarstwa” jest faktyczne – decydują wspólne więzi gospodarcze, a nie formalne więzy rodzinne.
- Istotny jest moment wyrządzenia szkody – jeśli w tej chwili sprawca nie mieszka już z ubezpieczonym, przepis nie ma zastosowania.
- Przepis ma realne znaczenie w przypadku ubezpieczeń mienia prywatnego, a w odniesieniu do majątku firmowego jest rzadko wykorzystywany.
9. Podstawa prawna
- art. 827 § 3 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.)
10. Tematy porad zawartych w poradniku
- wina umyślna domownika a odszkodowanie
- wspólne gospodarstwo domowe a polisa
- art. 827 § 3 k.c. interpretacja
- wyłączenie odpowiedzialności w ubezpieczeniach mieszkaniowych
- odpowiedzialność ubezpieczyciela za szkody domowników
11. Przydatne linki do urzędowych źródeł
- Kodeks cywilny:
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19640160093/U/D19640093Lj.pdf - Komisja Nadzoru Finansowego:
https://www.knf.gov.pl