W przypadku polis ubezpieczeniowych nie zawsze chodzi wyłącznie o winę samego ubezpieczającego czy ubezpieczonego.
Prawo dopuszcza sytuację, w której odpowiedzialność za szkodę może powstać także w związku z działaniem określonych osób trzecich, a ich wina – jeśli umowa tak stanowi – może prowadzić do odmowy wypłaty odszkodowania.
To właśnie tzw. klauzula reprezentantów – narzędzie umowne pozwalające rozszerzyć katalog osób, których umyślne działanie lub rażące niedbalstwo skutkuje zwolnieniem ubezpieczyciela z odpowiedzialności.
1. Podstawy prawne – art. 827 § 1 Kodeksu cywilnego
Treść art. 827 § 1 k.c. jest niejednoznaczna i pozwala na różne interpretacje.
Zgodnie z przepisem:
„Ubezpieczyciel jest wolny od odpowiedzialności, jeżeli ubezpieczający wyrządził szkodę umyślnie; w razie rażącego niedbalstwa odszkodowanie nie należy się, chyba że umowa lub ogólne warunki ubezpieczenia stanowią inaczej albo zapłata odszkodowania odpowiada w danych okolicznościach względom słuszności.”
Dalej, § 2 stanowi, że zasady te stosuje się odpowiednio do ubezpieczonego, gdy umowa jest zawarta na jego rachunek.
2. Dwie możliwe interpretacje przepisu
W doktrynie wyróżnia się dwa podejścia do wykładni art. 827 § 1 k.c.:
- Interpretacja zawężająca – przepis dotyczy wyłącznie winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa ubezpieczającego lub ubezpieczonego.
W tym ujęciu brak jest podstaw do przypisywania skutków winy innym osobom, chyba że przepisy wprost to przewidują. - Interpretacja rozszerzająca – dopuszcza, aby w oparciu o zasadę swobody umów strony określiły w polisie katalog osób, za które ubezpieczający ponosi odpowiedzialność.
W tym ujęciu działanie lub zaniechanie takich osób – jeśli umyślne lub rażąco niedbałe – może wyłączyć odpowiedzialność ubezpieczyciela.
3. Czym jest klauzula reprezentantów?
To postanowienie umowy (lub ogólnych warunków ubezpieczenia) określające, że odpowiedzialność ubezpieczyciela jest wyłączona w przypadku wyrządzenia szkody przez wskazaną grupę osób, np.:
- członków zarządu osoby prawnej,
- dyrektorów oddziałów,
- prokurentów,
- pełnomocników,
- kierowników działów odpowiedzialnych za nadzór nad mieniem.
💡 Przykład (fikcyjny)
Firma „AgroTech” ubezpiecza swoje hale produkcyjne. W umowie znajduje się klauzula reprezentantów, w której wymieniono dyrektora zakładu jako osobę, za której działania spółka ponosi odpowiedzialność. Dyrektor celowo niszczy część maszyn w celu uniknięcia kar za przekroczenie norm produkcji. W takim przypadku ubezpieczyciel – powołując się na klauzulę – może odmówić wypłaty odszkodowania całej spółce.
4. Dlaczego temat jest sporny?
Spór dotyczy tego, czy art. 827 § 1 k.c. pozwala na wprowadzenie takiej klauzuli.
- Zwolennicy uważają, że brak w przepisie słów „tylko” lub „wyłącznie” oznacza, że ustawodawca pozostawił stronom swobodę w tym zakresie.
- Przeciwnicy wskazują, że jest to przepis wyjątkowy i należy go interpretować wąsko – więc brak w nim wyraźnej podstawy do rozszerzania odpowiedzialności na inne osoby.
5. Poglądy doktryny – od pełnej akceptacji po całkowite odrzucenie
5.1. Pełna akceptacja klauzuli reprezentantów
M. Orlicki – wskazuje, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby w umowie ubezpieczenia wprost przewidzieć, iż odpowiedzialność ubezpieczyciela będzie wyłączona także w razie winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa innych osób niż sam ubezpieczający lub ubezpieczony.
M. Serwach – zauważa, że w art. 827 § 1 k.c. brak jest słów ograniczających („tylko”, „wyłącznie”), co oznacza, że ustawodawca dopuścił pewną elastyczność.
P. Sukiennik – argumentuje, że możliwość stosowania klauzuli reprezentantów wynika wprost z brzmienia przepisu, zwłaszcza że nie jest jasne, kogo należy uznać za reprezentanta osoby prawnej, pełnomocnika czy prokurenta.
📄 Przykład (fikcyjny)
Spółka „CityLogistics” ma ubezpieczenie od pożaru. W OWU wskazano, że odpowiedzialność ubezpieczyciela jest wyłączona również w przypadku umyślnego działania kierownika magazynu. Kierownik, aby ukryć kradzież towaru, celowo podpala część budynku. Według zwolenników klauzuli – odszkodowanie się nie należy.
5.2. Ograniczona akceptacja – interpretacja wąska
A. Wąsiewicz – dopuszcza klauzulę, ale uważa, że w przypadku osób prawnych winę można przypisać tylko ich organom (np. zarządowi).
K. Malinowska – opowiada się za wąskim rozumieniem katalogu reprezentantów, aby uniknąć nadmiernego rozszerzania wyłączeń odpowiedzialności.
B. Kucharski – przyjmuje możliwość kształtowania klauzuli, ale z wyraźnymi granicami – nie powinna istnieć „nieskrępowana swoboda”. Wskazuje, że art. 827 § 3 k.c. pozwala dostosować brzmienie klauzuli do rodzaju i charakteru konkretnej umowy.
M. Krajewski – uznaje, że określenie, za czyje zachowanie odpowiada ubezpieczyciel, jest elementem definiującym wypadek ubezpieczeniowy. Strony mają swobodę w jego ustaleniu, ale tylko w zakresie osób, które wymienią w umowie lub OWU. Jeśli brak takiego postanowienia, katalog osób jest „pusty”.
📄 Przykład (fikcyjny)
Fundacja „ProArs” ubezpiecza swój budynek biurowy. W polisie jako reprezentanci wskazani są wyłącznie członkowie zarządu. Jeśli umyślnej szkody dokona dyrektor administracyjny (niebędący członkiem zarządu), ubezpieczyciel nie może powołać się na klauzulę – bo nie został wymieniony w umowie.
5.3. Całkowite odrzucenie klauzuli
J.M. Kondek – stoi na stanowisku, że art. 827 § 1 k.c. nie daje żadnej podstawy do kształtowania klauzuli reprezentantów, a przepis jest wyjątkiem od zasady odpowiedzialności ubezpieczyciela, więc należy go interpretować ściśle.
📄 Przykład (fikcyjny)
Spółka „GreenEnergy” ma ubezpieczenie, a w OWU wymieniono także głównego inżyniera jako reprezentanta. Inżynier celowo niszczy instalację. Według przeciwników klauzuli ubezpieczyciel i tak powinien wypłacić odszkodowanie, bo winę inżyniera nie można zrównać z winą ubezpieczonego na podstawie art. 827 k.c.
6. Intencja ustawodawcy – elastyczność i dopasowanie do realiów
W uzasadnieniu projektu nowelizacji Kodeksu cywilnego ustawodawca wskazał, że wcześniejsze rozwiązania w zakresie odpowiedzialności za cudze działania były zbyt ogólne i szerokie.
Celem zmian było wprowadzenie elastycznego mechanizmu, który pozwoli na uwzględnienie specyfiki różnych ubezpieczeń – zarówno osobowych, jak i majątkowych – oraz realiów funkcjonowania podmiotów prawnych.
B. Kucharski podkreśla, że zmiana miała umożliwić dostosowanie klauzuli reprezentantów do rodzaju i charakterukonkretnej umowy.
Oznacza to, że katalog reprezentantów powinien być zindywidualizowany – nie powinno się stosować szablonowego, bardzo szerokiego wyłączenia.
7. Stanowisko sądów – interpretacja wąska
W orzecznictwie podkreśla się, że art. 827 § 1 k.c. jest wyjątkiem od zasady odpowiedzialności ubezpieczyciela.
Dlatego:
- Klauzulę reprezentantów należy ujmować ściśle i obejmować nią tylko te osoby, których winę można zrównać z winą własną ubezpieczonego.
- Chodzi o osoby, które w praktyce przejęły od ubezpieczonego istotne obowiązki wynikające z umowy ubezpieczenia i działały w tym zakresie w jego imieniu.
- Wina umyślna lub rażące niedbalstwo takiej osoby może skutkować odmową wypłaty odszkodowania.
📄 Przykład (fikcyjny)
Spółka „NordTrans” ubezpiecza swoją flotę pojazdów. W umowie wskazano, że reprezentantami są członkowie zarządu i kierownik działu transportu. Kierownik świadomie dopuszcza do uszkodzenia pojazdu w celu ukrycia defektów technicznych. Sąd, badając sprawę, może uznać, że wina kierownika – jako reprezentanta – jest równoznaczna z winą spółki, a ubezpieczyciel ma prawo odmówić wypłaty.
8. Obowiązki ubezpieczającego a klauzula reprezentantów
Sądy przypominają, że obowiązkiem ubezpieczającego jest nie tylko zapłata składki, ale też takie działanie, by ani on, ani inne osoby nie spowodowały celowo zdarzenia objętego ochroną.
W praktyce oznacza to, że ubezpieczony powinien starannie dobierać osoby, które mają dostęp do mienia i mogą działać w jego imieniu.
9. Praktyczne zasady stosowania klauzuli reprezentantów
- Precyzyjne określenie osób – należy w umowie lub OWU wskazać imię i nazwisko lub funkcję reprezentanta.
- Unikanie zbyt szerokiego katalogu – im bardziej ogólna lista, tym większe ryzyko sporów.
- Uwzględnienie struktury organizacyjnej – w spółkach i fundacjach klauzula powinna obejmować wyłącznie osoby realnie decyzyjne w zakresie mienia.
- Szkolenie personelu – aby uniknąć sytuacji, w której nieświadome naruszenia obowiązków zostaną zakwalifikowane jako rażące niedbalstwo.
10. Podsumowanie 📌
- Klauzula reprezentantów pozwala rozszerzyć odpowiedzialność ubezpieczającego na działania innych osób wskazanych w umowie.
- Jej dopuszczalność jest akceptowana w doktrynie i orzecznictwie, ale z zastrzeżeniem wąskiego rozumienia katalogu osób.
- Wina umyślna lub rażące niedbalstwo reprezentanta może skutkować odmową wypłaty odszkodowania.
- Precyzyjne i rozsądne kształtowanie klauzuli to klucz do uniknięcia sporów i zachowania ochrony ubezpieczeniowej.
11. Podstawa prawna
- art. 827 § 1–3 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.)
12. Tematy porad zawartych w poradniku
- klauzula reprezentantów w ubezpieczeniach
- wina cudza a odszkodowanie
- odpowiedzialność ubezpieczającego za osoby trzecie
- ograniczenie ochrony polisy
- interpretacja art. 827 k.c.
13. Przydatne linki do urzędowych źródeł
- Kodeks cywilny:
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19640160093/U/D19640093Lj.pdf - Komisja Nadzoru Finansowego:
https://www.knf.gov.pl