Wydaje się, że polisa ubezpieczeniowa chroni nas przed każdą stratą. Jednak prawo wyraźnie wskazuje sytuacje, w których ubezpieczyciel nie tylko może, ale wręcz musi odmówić wypłaty odszkodowania. Jedną z najważniejszych takich sytuacji jest wyrządzenie szkody umyślnie. Zrozumienie tej zasady to klucz do uniknięcia nieprzyjemnych zaskoczeń w razie szkody.
1. Podstawy prawne – art. 827 Kodeksu cywilnego
Zgodnie z art. 827 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego:
„Ubezpieczyciel jest wolny od odpowiedzialności, jeżeli ubezpieczający wyrządził szkodę umyślnie; w razie rażącego niedbalstwa odszkodowanie nie należy się, chyba że umowa lub ogólne warunki ubezpieczenia stanowią inaczej albo zapłata odszkodowania odpowiada w danych okolicznościach względom słuszności.
Przepisy powyższe stosuje się odpowiednio do ubezpieczonego, na którego rachunek zawarto umowę ubezpieczenia.”
💡 W praktyce oznacza to:
- Umyślne wyrządzenie szkody zawsze pozbawia prawa do odszkodowania.
- Rażące niedbalstwo również co do zasady pozbawia prawa do świadczenia, ale OWU lub sama umowa mogą przewidywać wyjątki.
- Zasady te obowiązują zarówno ubezpieczającego, jak i ubezpieczonego, jeśli umowa jest zawarta na cudzy rachunek.
2. Dlaczego prawo wprowadza ten zakaz?
W piśmiennictwie podkreśla się, że objęcie ochroną ubezpieczeniową szkód wyrządzonych umyślnie byłoby sprzeczne z naturą stosunku ubezpieczenia.
Ubezpieczenie opiera się na losowości – świadczenie jest wypłacane tylko w razie zdarzeń niezależnych od woli ubezpieczonego.
🔍 Gdyby można było ubezpieczyć szkody celowe:
- Ubezpieczony mógłby sam wywołać szkodę, aby otrzymać pieniądze.
- Umowa straciłaby charakter losowy.
- Ubezpieczyciel ponosiłby ryzyko, które nie jest w żaden sposób kalkulowalne.
3. Jak rozumieć „umyślność” w ubezpieczeniach?
Prawo cywilne nie definiuje samodzielnie winy umyślnej. W praktyce przyjmuje się jej karnistyczne rozumienie z art. 9 Kodeksu karnego:
- Zamiar bezpośredni – sprawca chce wyrządzić szkodę.
- Zamiar ewentualny – sprawca przewiduje możliwość wyrządzenia szkody i godzi się na to.
📄 Przykład (fikcyjny):
Pan Robert posiada polisę autocasco. W przypływie złości rozbija swoim autem słup energetyczny, wiedząc, że ma ubezpieczenie. Taka szkoda jest wyrządzona umyślnie – ubezpieczyciel odmówi wypłaty.
4. Rażące niedbalstwo – kiedy nie jest to już zwykła nieuwaga
Art. 827 k.c. obejmuje także rażące niedbalstwo. To pojęcie oznacza takie zachowanie, które rażąco odbiega od standardów ostrożności, jakie można oczekiwać w danej sytuacji.
🔹 Zwykła nieuwaga (najczęściej objęta ochroną):
- zostawienie otwartego okna, przez które deszcz zniszczył firanki,
- stłuczenie telefonu przez przypadek.
🔹 Rażące niedbalstwo (często wyłączone z ochrony):
- pozostawienie odkręconej kuchenki gazowej i wyjazd na weekend,
- prowadzenie auta bez hamulców, mimo wiedzy o usterce.
Umowa lub OWU mogą jednak przewidywać, że odszkodowanie zostanie wypłacone mimo rażącego niedbalstwa, np. ze względów słusznościowych.
5. Granice ubezpieczalności a przyczynienie się do szkody
W orzecznictwie podkreśla się, że art. 827 k.c. modyfikuje ogólne zasady odpowiedzialności odszkodowawczej, w szczególności art. 362 k.c., który przewiduje zmniejszenie odszkodowania w razie przyczynienia się poszkodowanego do szkody.
W ubezpieczeniach celem jest ochrona nawet w przypadku niektórych uchybień ubezpieczonego. Dlatego wprowadzono zasadę, że nie każde przyczynienie się wyłącza odpowiedzialność – wyjątkiem jest jednak wina umyślna.
6. Wina umyślna w przypadku osób prawnych i jednostek organizacyjnych
Kiedy ubezpieczającym lub ubezpieczonym jest osoba prawna (np. spółka z o.o., fundacja) lub jednostka organizacyjna posiadająca zdolność prawną (np. spółka jawna), sytuacja jest bardziej skomplikowana.
Taki podmiot nie działa samodzielnie – jego wolę wyrażają organy lub osoby uprawnione do reprezentacji na mocy ustawy, statutu lub umowy spółki.
💡 W praktyce oznacza to:
- Wina umyślna musi być winą organu lub osoby uprawnionej do reprezentowania podmiotu.
- Nie stosuje się koncepcji tzw. „winy anonimowej” – zawsze trzeba ustalić konkretną osobę, która działała z zamiarem wyrządzenia szkody.
📄 Przykład (fikcyjny):
Spółka „EcoChem” ma polisę OC działalności. Członek zarządu celowo zleca wylanie toksycznych odpadów do rzeki, licząc na odszkodowanie za rzekome „zniszczenie instalacji” podczas akcji ratunkowej. Wina umyślna tej osoby jest przypisywana całej spółce – ubezpieczyciel odmówi wypłaty.
7. Problemy przy współwłasności i współubezpieczeniu
Szczególne wątpliwości pojawiają się, gdy przedmiot ubezpieczenia jest współwłasnością i szkoda powstaje z winy jednego ze współwłaścicieli.
Tu trzeba rozróżnić współwłasność w częściach ułamkowych i współwłasność łączną.
7.1. Współwłasność w częściach ułamkowych
Według M. Krajewskiego:
- Umyślne działanie jednego współwłaściciela ma cechy zdarzenia losowego w stosunku do pozostałych współwłaścicieli.
- Oznacza to, że ubezpieczyciel nie może odmówić wypłaty odszkodowania współwłaścicielowi, który nie miał udziału w wyrządzeniu szkody.
📄 Przykład:
Bracia Adam i Piotr mają wspólnie w częściach ułamkowych magazyn, który jest ubezpieczony. Adam celowo podkłada ogień, ale Piotr nie ma z tym nic wspólnego. Według tego poglądu Piotr powinien dostać odszkodowanie za swój udział.
7.2. Współwłasność łączna
Tu sytuacja jest inna. Współwłasność łączna występuje m.in. w spółkach cywilnych i w małżeństwie bez rozdzielności majątkowej.
Według tego samego autora, umyślność lub rażące niedbalstwo jednego ze współwłaścicieli może zwolnić ubezpieczyciela z odpowiedzialności również wobec pozostałych współwłaścicieli.
📄 Przykład:
Małżeństwo Jan i Maria prowadzą gospodarstwo rolne i mają wspólną polisę. Jan umyślnie niszczy budynek gospodarczy, chcąc otrzymać odszkodowanie. Według tej interpretacji ubezpieczyciel może odmówić wypłaty także Marii.
8. Inne stanowiska w doktrynie
- J.M. Kondek – uważa, że przy ubezpieczeniach, gdzie jest więcej niż jeden ubezpieczony, każdy ubezpiecza swój interes, a nie udział w prawie własności. Nawet przy współwłasności łącznej można wskazać odrębny interes każdego współwłaściciela. W takim ujęciu umyślne działanie jednego współwłaściciela zawsze jest zdarzeniem losowym dla drugiego, więc odszkodowanie powinno być wypłacone.
- B. Kucharski – krytykuje pogląd Kondka. Wskazuje, że przy współwłasności łącznej trudno wyodrębnić odrębne interesy, bo udziały są niepodzielne. W konsekwencji może to uniemożliwiać wypłatę świadczenia drugiemu współwłaścicielowi.
9. Podsumowanie analizy współwłasności
Ostatecznie – w zależności od przyjętego stanowiska – dopuszcza się lub nie możliwość zwolnienia ubezpieczyciela z odpowiedzialności wobec niewinnego współwłaściciela.
- Jeśli przyjąć pogląd M. Krajewskiego – przy współwłasności łącznej możliwe jest zwolnienie z odpowiedzialności, ale przy współwłasności ułamkowej już nie.
- Jeśli przyjąć pogląd Kondka – nawet przy współwłasności łącznej możliwe jest wyodrębnienie interesu niewinnego współwłaściciela, więc świadczenie powinno być wypłacone.
10. Kluczowa zasada bez wyjątków
Wina umyślna w ubezpieczeniach to jedyna sytuacja, w której przepisy bezwzględnie nakazują odmowę wypłaty odszkodowania.
Nie jest to uprawnienie ubezpieczyciela, ale jego obowiązek. Przepis w tym zakresie jest bezwzględnie obowiązujący – nawet umowa nie może go zmienić.
11. Najważniejsze wnioski 📌
- Umyślne wyrządzenie szkody zawsze wyłącza odpowiedzialność ubezpieczyciela – niezależnie od treści umowy czy OWU.
- Rażące niedbalstwo zasadniczo pozbawia prawa do odszkodowania, chyba że przewidują inaczej przepisy umowy lub względy słuszności.
- W przypadku osób prawnych wina umyślna oznacza winę organu lub osoby uprawnionej do reprezentacji.
- Współwłasność w częściach ułamkowych – umyślne działanie jednego współwłaściciela co do zasady nie odbiera prawa do odszkodowania drugiemu.
- Współwłasność łączna – w zależności od poglądu, możliwe jest zwolnienie ubezpieczyciela z odpowiedzialności wobec wszystkich współwłaścicieli.
- Przepis art. 827 k.c. modyfikuje ogólne zasady odpowiedzialności cywilnej i stanowi jedną z granic ubezpieczalności.
12. Podstawa prawna
- art. 827 § 1–2 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.)
- art. 9 § 1–2 – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553 ze zm.)
- art. 362 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (w zakresie przyczynienia się poszkodowanego)
13. Tematy porad zawartych w poradniku
- wina umyślna w ubezpieczeniach
- rażące niedbalstwo a odszkodowanie
- współwłasność mienia a polisa
- odpowiedzialność osób prawnych w ubezpieczeniach
- wyłączenie odpowiedzialności ubezpieczyciela
14. Przydatne linki do urzędowych źródeł
- Kodeks cywilny:
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19640160093/U/D19640093Lj.pdf - Kodeks karny:
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19970880553/U/D19970553Lj.pdf - Komisja Nadzoru Finansowego:
https://www.knf.gov.pl