Wybierając ubezpieczenie, większość z nas skupia się na wysokości składki i zakresie ochrony. Rzadziej jednak dokładnie analizujemy wyłączenia i ograniczenia odpowiedzialności ubezpieczyciela, które w praktyce decydują o tym, czy w razie szkody faktycznie otrzymamy odszkodowanie. Brak świadomości w tym zakresie może prowadzić do niemiłych niespodzianek – a nawet całkowitej odmowy wypłaty świadczenia.
W tym poradniku wyjaśnię, kiedy ubezpieczyciel może odmówić wypłaty odszkodowania, w jakich sytuacjach odszkodowanie zostanie obniżone oraz jak unikać pułapek zapisanych w umowach.
Czym są wyłączenia i ograniczenia odpowiedzialności?
📌 Wyłączenia odpowiedzialności – sytuacje, w których ubezpieczyciel w ogóle nie odpowiada za szkodę. Oznacza to, że nawet jeśli do zdarzenia doszło, nie ma on obowiązku wypłaty odszkodowania.
📌 Ograniczenia odpowiedzialności – sytuacje, w których ubezpieczyciel co do zasady odpowiada, ale zmniejsza wysokość świadczenia (np. z powodu udziału własnego, franszyzy, czy braku VAT w odszkodowaniu).
Rodzaje wyłączeń i ograniczeń
Pod względem tego, czego dotyczą, można wyróżnić:
- Wyłączenia i ograniczenia przedmiotowe – związane z charakterem szkody lub mienia.
- Wyłączenia i ograniczenia podmiotowe – związane z zachowaniem lub sytuacją prawną ubezpieczonego lub innych osób.
Dodatkowo, każde z nich może mieć charakter:
- Bezwzględny – wynikający z przepisów prawa, którego nie można zmienić umową.
- Względny – możliwy do modyfikacji w treści polisy.
Wyłączenia przedmiotowe – kiedy ochrona w ogóle nie działa
1. Bezwzględne wyłączenia przedmiotowe
Zgodnie z art. 821 Kodeksu cywilnego, przedmiotem ubezpieczenia majątkowego może być każdy interes majątkowy, o ile:
- nie jest sprzeczny z prawem,
- da się go ocenić w pieniądzu.
Oznacza to, że ubezpieczyciel nigdy nie odpowiada za szkody w mieniu, z którym ubezpieczony nie ma związku majątkowego. Nie można też ubezpieczyć:
- zysków z działalności nielegalnej,
- wynagrodzenia „na czarno” lub dochodów nieopodatkowanych,
- rzeczy, które tracą wartość w wyniku naturalnego zużycia (tzw. ubytki naturalne).
📄 Przykład:
Pani Barbara próbowała włączyć do polisy na dom kolekcję zabytkowych banknotów należącą do jej znajomego. Ponieważ nie miała do nich żadnego interesu majątkowego, ubezpieczyciel odmówił. Podobnie – nie mógłby objąć ochroną zysków z nielegalnego hazardu online.
2. Względne wyłączenia przedmiotowe
Tu ochrona mogłaby działać, ale umowa ją wyłącza. Przykłady:
- w autocasco – brak ochrony dla wyposażenia auta, którego nie zgłoszono do polisy,
- w ubezpieczeniu mieszkania – brak ochrony dla szkód w dokumentach, kartach płatniczych czy pojazdach wymagających rejestracji.
📄 Przykład:
Pan Tomasz miał polisę AC, ale po zakupie drogiego systemu multimedialnego w aucie nie poinformował o tym ubezpieczyciela. Po kradzieży sprzętu nie otrzymał odszkodowania.
Ograniczenia przedmiotowe – kiedy odszkodowanie jest niższe niż strata
Nawet jeśli ubezpieczyciel uznaje swoją odpowiedzialność, może obniżyć wysokość odszkodowania na podstawie postanowień umowy. Najczęściej spotykane mechanizmy to:
- Suma ubezpieczenia – górna granica odpowiedzialności. Jeżeli wartość szkody przekroczy sumę ubezpieczenia, nadwyżka obciąża ubezpieczonego.
- Udział własny – określona kwota lub procent, o który pomniejsza się każde odszkodowanie.
- Franszyza integralna – minimalny próg szkody, poniżej którego ubezpieczyciel w ogóle nie wypłaca odszkodowania.
- Franszyza redukcyjna – kwota, o którą zawsze obniża się wypłatę.
- System odpowiedzialności proporcjonalnej – gdy suma ubezpieczenia jest niższa od wartości mienia, odszkodowanie ustala się proporcjonalnie.
- System „na pierwsze ryzyko” – wypłata maksymalnie do ustalonej kwoty, bez względu na pełną wartość mienia.
- Brak VAT – w niektórych polisach odszkodowanie ustala się w kwotach netto, bez uwzględnienia podatku VAT.
📄 Przykład:
Firma „Tech-Bis” ubezpieczyła magazyn towarów na 500 000 zł, choć faktyczna wartość wynosiła 1 mln zł. Po pożarze powodującym 200 000 zł szkody, ubezpieczyciel wypłacił jedynie 100 000 zł, stosując proporcję wynikającą z niedoubezpieczenia.
Wyłączenia podmiotowe – gdy problemem jest zachowanie ludzi
1. Bezwzględne wyłączenia podmiotowe
Zawsze, niezależnie od treści umowy, ubezpieczyciel nie odpowiada za szkody:
- spowodowane umyślnie przez ubezpieczającego lub ubezpieczonego,
- powstałe w wyniku rażącego niedbalstwa lub celowego niewykonania obowiązków ratowniczych.
📄 Przykład:
Pan Adam, chcąc uniknąć kosztów remontu, celowo podłożył ogień w kuchni. Takie zachowanie automatycznie wykluczało jakąkolwiek wypłatę odszkodowania.
2. Względne wyłączenia podmiotowe
To sytuacje, w których umowa może wprowadzić dodatkowe ograniczenia odpowiedzialności, np.:
- za szkody spowodowane przez osoby bliskie lub współmieszkańców,
- w ramach tzw. klauzuli reprezentantów – dotyczącej kierownictwa firmy,
- za skutki podania nieprawdziwych informacji przy zawieraniu umowy (art. 815 k.c.),
- za skutki naruszenia obowiązku zawiadomienia o szkodzie (art. 818 k.c.), jeżeli opóźnienie uniemożliwiło ustalenie okoliczności lub zwiększyło rozmiar szkody.
📄 Przykład:
Właściciel sklepu, pan Marek, podał ubezpieczycielowi zaniżoną wartość towarów, aby obniżyć składkę. Po włamaniu, ubezpieczyciel odmówił wypłaty części odszkodowania, powołując się na art. 815 k.c.
Utracone korzyści (lucrum cessans) – czy można je odzyskać z polisy?
W prawie cywilnym odszkodowanie może obejmować:
- damnum emergens – rzeczywistą stratę,
- lucrum cessans – utracone korzyści (np. niezrealizowany zysk).
W ubezpieczeniach mienia co do zasady obejmuje się jedynie straty rzeczywiste. Utracone korzyści zazwyczaj są wyłączone, chyba że umowa stanowi inaczej lub zawarto osobne ubezpieczenie (np. utraty zysku w działalności gospodarczej).
📄 Przykład:
Piekarnia „Złoty Rogal” miała polisę obejmującą jedynie szkody materialne. Po awarii pieca przez tydzień nie mogła produkować pieczywa, tracąc ok. 15 000 zł przychodu. Tego typu szkoda nie była objęta ochroną, bo polisa nie zawierała klauzuli utraty zysku.
Kluczowe wnioski
- Wyłączenia i ograniczenia są równie ważne jak sam zakres ochrony – warto je dokładnie przeanalizować przed podpisaniem polisy.
- Część wyłączeń wynika z prawa (bezwzględne) i nie można ich usunąć, inne (względne) można negocjować.
- Ograniczenia wysokości odszkodowania wynikają m.in. z sumy ubezpieczenia, franszyz i udziału własnego.
- Chcąc objąć ochroną utracone korzyści, trzeba to wyraźnie wskazać w umowie lub wykupić osobne ubezpieczenie.
Podstawa prawna
- art. 821, art. 815, art. 818, art. 353¹ – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 Nr 16 poz. 93 z późn. zm.).
Tematy porad zawartych w poradniku
- wyłączenia odpowiedzialności ubezpieczyciela
- ograniczenia w odszkodowaniu z polisy
- utracone korzyści w ubezpieczeniach
- franszyza i udział własny
- klauzula reprezentantów w ubezpieczeniach
Przydatne linki do urzędowych źródeł
- https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19640160093 – Kodeks cywilny
- https://uokik.gov.pl – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów
- https://rf.gov.pl – Rzecznik Finansowy
- https://www.knf.gov.pl – Komisja Nadzoru Finansowego