Sprawa tego, czym jest główne świadczenie ubezpieczyciela, nie jest tylko teoretycznym sporem akademickim. Od tego, czy przyjmiemy teorię ponoszenia ryzyka czy teorię świadczenia pieniężnego, zależy, czy dany zapis umowy ubezpieczenia można uznać za niedozwolony (abuzywny), a w konsekwencji – czy ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność. Różnice w orzecznictwie pokazują, że brak jasnego stanowiska w tej sprawie może prowadzić do sprzecznych rozstrzygnięć i problemów dla konsumentów.
Dwie konkurencyjne teorie – podstawa sporu
W polskim prawie ubezpieczeniowym funkcjonują dwie główne koncepcje określania, czym jest główne świadczenie stron:
- Teoria ponoszenia ryzyka – uznaje, że głównym świadczeniem ubezpieczyciela jest objęcie ochroną określonych ryzyk (np. kradzieży, pożaru, uszkodzenia pojazdu), a więc zakres odpowiedzialności jest kluczowy.
- Teoria świadczenia pieniężnego – zakłada, że głównym świadczeniem jest wypłata określonej kwoty odszkodowania w razie zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego.
Przyjęcie jednej z teorii ma praktyczne skutki:
- Teoria ryzyka → więcej klauzul w umowie będzie traktowanych jako określające główne świadczenie (np. wyłączenia odpowiedzialności). To zawęża możliwość uznania ich za abuzywne, chyba że są sformułowane niejednoznacznie.
- Teoria świadczenia pieniężnego → mniej zapisów będzie uznanych za świadczenie główne, a więc łatwiej można uznać je za niedozwolone, jeśli są sprzeczne z prawem konsumenckim.
Problemy w orzecznictwie – brak konsekwencji sądów
Analiza wyroków pokazuje, że sądy często pomijają ocenę, czy dany zapis dotyczy głównego świadczenia stron. Niekiedy uznają klauzulę za abuzywną bez rozważenia, według której teorii należałoby ją zakwalifikować.
Przykład 1 – wypłata różnicy odszkodowania przy kolejnej szkodzie
W jednej ze spraw zapis stanowił, że jeśli po wypłacie odszkodowania i przed naprawą mienia powstanie nowa szkoda, odszkodowanie wypłaca się tylko w wysokości różnicy między nową wyceną a kwotą wcześniej wypłaconą.
- Według teorii świadczenia pieniężnego – jest to klauzula dotycząca świadczenia głównego (wysokości wypłaty).
- Sąd jednak uznał ją za abuzywną, nie analizując, czy spełnia warunki głównego świadczenia.
Przykład 2 – wyłączenie odpowiedzialności w razie jazdy pod wpływem
W innej sprawie zapis wyłączał odpowiedzialność za szkody, jeśli kierowca był pod wpływem alkoholu lub środków odurzających.
- Teoria ryzyka traktuje to jako ograniczenie głównego świadczenia (zakres ochrony).
- Sąd jednak nie rozważył tego aspektu i uznał zapis za abuzywny bez pogłębionej analizy.
Skutki przyjęcia jednej z teorii w praktyce
| Kryterium | Teoria ryzyka | Teoria świadczenia pieniężnego |
|---|---|---|
| Zakres pojęcia „główne świadczenie” | Szeroki – obejmuje także wyłączenia odpowiedzialności | Wąski – dotyczy głównie wypłaty świadczenia pieniężnego |
| Łatwość uznania klauzuli za abuzywną | Trudniejsza – wymagana jest dodatkowa przesłanka niejednoznaczności | Łatwiejsza – wystarczy sprzeczność z prawem lub zasadami ochrony konsumenta |
| Skutek dla ubezpieczyciela | Mniej ryzyk zakwestionowania zapisów | Większe ryzyko unieważnienia klauzul |
Brak spójności w kwalifikacji niektórych klauzul
Przegląd orzeczeń ujawnia przypadki, gdy:
- Sąd raz uznaje wyłączenie odpowiedzialności za dotyczące głównego świadczenia, a innym razem – za zapis poboczny.
- Klauzule dotyczące zabezpieczenia pojazdu, dokumentów czy urządzeń raz są traktowane jako istotne dla świadczenia głównego, a raz jako techniczne warunki realizacji umowy.
- W niektórych wyrokach brakuje jakiejkolwiek argumentacji – sąd po prostu stwierdza, że zapis „nie dotyczy świadczenia głównego”, co utrudnia późniejszą ocenę.
Dlaczego to ważne dla konsumentów i przedsiębiorców
Dla klienta ubezpieczenia brak jasnej kwalifikacji może oznaczać:
- Niepewność, czy zapis jest wiążący.
- Trudności w dochodzeniu roszczeń, jeśli sąd uzna, że sporny punkt dotyczy świadczenia głównego.
- Ryzyko, że umowa zawiera postanowienia ograniczające odpowiedzialność ubezpieczyciela, które trudno podważyć.
Dla ubezpieczyciela przyjęcie określonej interpretacji:
- Może być narzędziem do obrony ważności zapisów (teoria ryzyka).
- Ale też zwiększa ryzyko sporów sądowych przy próbie wąskiej interpretacji świadczenia (teoria świadczenia pieniężnego).
Wnioski i rekomendacje
- Dla sądów – przed uznaniem klauzuli za abuzywną należy zawsze ustalić, czy dotyczy ona świadczenia głównego, i według której teorii.
- Dla konsumentów – przy analizie umowy warto zwracać uwagę na wyłączenia odpowiedzialności oraz warunki wypłaty odszkodowania.
- Dla przedsiębiorców – tworząc OWU, należy jasno formułować zapisy, by uniknąć niejednoznaczności, które mogą prowadzić do ich unieważnienia.
Podsumowanie
Spór o to, czy głównym świadczeniem ubezpieczyciela jest ponoszenie ryzyka czy wypłata świadczenia pieniężnego, ma realne konsekwencje dla konsumentów, przedsiębiorców i samego rynku ubezpieczeń. Brak konsekwencji w orzecznictwie prowadzi do niepewności prawnej. Dlatego konieczne jest, aby składy orzekające jasno opowiadały się za jedną z teorii, co umożliwi przewidywalność rozstrzygnięć i lepszą ochronę interesów stron.
Podstawa prawna
- art. 385¹–385³ Kodeksu cywilnego – [Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny]
- art. 805 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego – [Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny]
- art. 22¹ Kodeksu cywilnego – definicja konsumenta
Tematy porad zawartych w poradniku
- klauzule abuzywne w ubezpieczeniach
- teoria ryzyka a świadczenie pieniężne
- główne świadczenie ubezpieczyciela
- wyłączenia odpowiedzialności w OWU
- prawa konsumenta w umowie ubezpieczenia
Przydatne linki urzędowe: