W Polsce działalność ubezpieczeniowa jest jedną z najbardziej regulowanych gałęzi gospodarki. Przedsiębiorca, który chce oferować ubezpieczenia, nie może po prostu zarejestrować firmy i zacząć sprzedawać polis – musi uzyskać specjalne zezwolenie Komisji Nadzoru Finansowego (KNF). Brak takiego zezwolenia lub działanie poza jego zakresem oznacza wprost nieważność zawieranych umów. W praktyce może to prowadzić do poważnych problemów prawnych, strat finansowych i utraty reputacji.
Czym jest działalność ubezpieczeniowa?
Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (u.d.u.r.) działalność ubezpieczeniowa polega na wykonywaniu czynności związanych z oferowaniem i udzielaniem ochrony na wypadek skutków zdarzeń losowych, czyli m.in. wypadków, chorób, pożarów czy kradzieży.
Taką działalność można prowadzić tylko po uzyskaniu zezwolenia KNF – co jasno wynika z art. 7 ust. 1 u.d.u.r.. Zezwolenie wydawane jest na wykonywanie działalności w określonych grupach ubezpieczeń, wskazanych w załączniku do ustawy.
Przykład:
Jeśli zakład ubezpieczeń ma zezwolenie na sprzedaż polis komunikacyjnych (OC i AC), nie może bez dodatkowego zezwolenia sprzedawać polis zdrowotnych czy na życie. Wyjątkiem jest sytuacja przewidziana w art. 167 u.d.u.r., kiedy dodatkowe ryzyka są powiązane z ubezpieczeniem podstawowym (np. w polisie AC można ubezpieczyć rzeczy znajdujące się w pojeździe).
Kiedy brak zezwolenia oznacza nieważność umowy?
Umowa ubezpieczenia jest uregulowana w art. 805 § 1 kodeksu cywilnego, który stanowi, że ubezpieczyciel zobowiązuje się, w zakresie działalności swojego przedsiębiorstwa, do spełnienia określonego świadczenia w razie zajścia przewidzianego w umowie zdarzenia.
Sformułowanie „w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa” ma kluczowe znaczenie – oznacza, że ubezpieczyciel może zawierać ważne umowy tylko w zakresie ryzyk objętych posiadanym zezwoleniem KNF.
Jeśli firma zawiera umowę, na którą nie ma zezwolenia, umowa jest nieważna z mocy prawa. Tak orzekał m.in. Sąd Najwyższy, uznając, że działalność bez wymaganego zezwolenia nie może rodzić ważnych zobowiązań.
📌 W praktyce:
- Klient, który kupił taką „nielegalną” polisę, może zażądać zwrotu wpłaconych składek.
- Ubezpieczyciel może ponieść odpowiedzialność cywilną i karną.
- KNF może nałożyć kary finansowe i zakazać prowadzenia działalności.
Przykłady z praktyki
Przykład 1 – sprzedaż polis poza zakresem zezwolenia
Firma „Bezpieczny Dom S.A.” miała zezwolenie KNF na sprzedaż ubezpieczeń majątkowych (pożar, powódź, kradzież). Mimo to zaczęła oferować ubezpieczenia zdrowotne. Po interwencji KNF okazało się, że nie miała na to uprawnień. Wszystkie zawarte umowy zdrowotne zostały uznane za nieważne, a klienci dostali zwrot składek. Sprawa trafiła do prokuratury w związku z podejrzeniem oszustwa.
Przykład 2 – błędna kwalifikacja ryzyka
„AutoProtect Sp. z o.o.” posiadała zezwolenie tylko na sprzedaż ubezpieczeń komunikacyjnych. W ramach promocji oferowała klientom dodatkowe polisy na wypadek utraty pracy, traktując je jako „rozszerzenie” AC. KNF stwierdziła jednak, że jest to odrębna grupa ryzyk wymagająca osobnego zezwolenia. Umowy uznano za nieważne, a firma musiała pokryć roszczenia klientów z własnych środków.
Firmy zagraniczne i obowiązek zezwolenia
- Zakłady z UE – mogą działać w Polsce bez dodatkowego zezwolenia KNF, ale muszą przejść procedurę notyfikacji (art. 204–206 u.d.u.r.).
- Zakłady spoza UE – muszą uzyskać zezwolenie KNF, chyba że istnieje umowa międzynarodowa przewidująca inne zasady.
Dlaczego to tak istotne?
Brak zezwolenia lub działanie poza jego zakresem to nie tylko ryzyko nieważności umów. To także:
- ryzyko finansowe – brak możliwości pobierania składek i konieczność zwrotu środków,
- ryzyko wizerunkowe – utrata zaufania klientów,
- ryzyko prawne – kary od KNF, odpowiedzialność karna.
Dlatego przed rozpoczęciem sprzedaży jakiegokolwiek produktu ubezpieczeniowego, przedsiębiorca powinien dokładnie sprawdzić zakres posiadanego zezwolenia i upewnić się, że każda nowa polisa mieści się w jego ramach.
Podsumowanie
- Zezwolenie KNF to warunek konieczny do legalnego prowadzenia działalności ubezpieczeniowej w Polsce.
- Umowy zawarte bez wymaganego zezwolenia lub poza jego zakresem są nieważne.
- Wyjątek dotyczy jedynie ubezpieczeń dodatkowych powiązanych z ryzykiem podstawowym (art. 167 u.d.u.r.).
- Brak zezwolenia może skutkować zwrotem składek, karami finansowymi i odpowiedzialnością karną.
Podstawa prawna
- art. 4 ust. 1, art. 7 ust. 1, art. 9, art. 162, art. 165, art. 167, art. 175–176, art. 204–206 – ustawa z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej
- art. 805 § 1 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
Tematy porad zawartych w poradniku
- brak zezwolenia KNF ubezpieczenia
- nieważność umowy ubezpieczenia
- konsekwencje działalności ubezpieczeniowej bez zezwolenia
- zakres działalności ubezpieczyciela
- odpowiedzialność za sprzedaż polis bez uprawnień
Przydatne linki
- Komisja Nadzoru Finansowego – https://www.knf.gov.pl
- Ustawa o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20150001841/U/D20151841Lj.pdf
- Kodeks cywilny – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19640160093/U/D19640093Lj.pdf