Ocena zdolności kredytowej to fundament odpowiedzialnego kredytowania. Zgodnie z nową dyrektywą 2023/2225/UE, przyznanie kredytu będzie wymagać znacznie dokładniejszego i bardziej przejrzystego badania Twojej sytuacji finansowej. Dzięki tym przepisom unika się nieodpowiedzialnego zadłużania, a konsumenci zyskują większą ochronę przed nieprzemyślanym kredytem.
🔍 Analiza prawna: Co zmieniła dyrektywa 2023/2225?
Nowa dyrektywa UE nakłada szereg obowiązków na kredytodawców oraz przyznaje konsumentom konkretne prawa, które mają zapobiegać nadmiernemu zadłużaniu się. Najważniejsze zmiany zawarte zostały w art. 18 i 19 dyrektywy 2023/2225.
Zgodnie z nimi:
- kredytodawcy muszą przeprowadzić szczegółową ocenę zdolności kredytowej konsumenta przed podpisaniem umowy,
- ocena ma służyć ochronie konsumenta i nie może opierać się wyłącznie na historii kredytowej,
- konsument zyskuje prawo do zrozumienia automatycznej decyzji kredytowej i do jej zakwestionowania.
🧩 Przykłady praktyczne
Przykład 1: Automatyczna odmowa kredytu a prawo do wyjaśnień
Pani Marta z Tarnowa złożyła wniosek o kredyt konsumencki na 20 000 zł. W ciągu kilku minut otrzymała automatyczną odmowę. Zgodnie z nowymi przepisami, bank musi ją poinformować, że decyzja została podjęta w sposób zautomatyzowany oraz przekazać:
- powody odmowy,
- bazę danych, na podstawie której ją oceniono,
- prawo do wniesienia uwag i żądania „ludzkiego” przeglądu decyzji.
Pani Marta, po otrzymaniu uzasadnienia i zauważeniu błędu w raporcie BIK, wniosła skargę. Bank ponownie przeanalizował wniosek – tym razem pozytywnie.
Przykład 2: Wspólny kredyt – ocena zdolności dla obojga
Pan Tomasz i jego partnerka chcą zaciągnąć wspólny kredyt gotówkowy na 60 000 zł. Bank, zgodnie z art. 18 ust. 5 dyrektywy 2023/2225, musi zbadać ich wspólną zdolność kredytową, a nie każdego z osobna. Jeśli jedno z nich osiąga niższe dochody, ale drugie ma wysoką i stabilną pensję, ocena może być pozytywna.
⚠️ Ważne: Nie można przyznać kredytu bez realnych szans na spłatę
Zgodnie z art. 18 ust. 6 dyrektywy 2023/2225:
„Kredytodawca udostępnia konsumentowi kredyt wyłącznie wtedy, gdy z oceny zdolności kredytowej wynika, że wypełnienie zobowiązań wynikających z umowy o kredyt […] jest prawdopodobne.”
To oznacza, że nawet jeśli bardzo chcesz wziąć kredyt, bank nie może Ci go udzielić, jeżeli nie widzi realnych szans na jego spłatę.
📊 Jakie informacje bierze się pod uwagę przy ocenie?
Zgodnie z dyrektywą, kredytodawca musi wziąć pod uwagę m.in.:
- dochody i źródła utrzymania,
- wydatki stałe (czynsz, media, alimenty, inne kredyty),
- aktywa i zobowiązania finansowe,
- informacje z baz danych (np. BIK, BIG, KRD),
- inne okoliczności ekonomiczne i życiowe.
Ocena powinna być: ✔ proporcjonalna do kwoty i okresu kredytu,
✔ odpowiednio udokumentowana,
✔ oparta na dokładnych i rzetelnych danych.
⚖️ Wyroki sądowe
Choć dyrektywa jest nowa i nie ma jeszcze orzecznictwa TSUE w tym zakresie, wcześniejsze wyroki sądów krajowych i unijnych wyraźnie wskazywały, że:
- niedopełnienie obowiązku oceny zdolności kredytowej może prowadzić do unieważnienia umowy lub ograniczenia odpowiedzialności konsumenta,
- kredytodawca nie może uchylać się od odpowiedzialności, powołując się na niewiedzę o sytuacji finansowej klienta.
👤 Prawa konsumenta wobec zautomatyzowanej decyzji kredytowej
W nowej dyrektywie wprowadzono szczególne zabezpieczenia w sytuacji, gdy kredytodawca korzysta z automatycznych systemów decyzyjnych (np. scoringu kredytowego). Zgodnie z art. 18 ust. 8 dyrektywy 2023/2225, konsument ma prawo zażądać interwencji człowieka, co oznacza:
- uzyskanie jasnego i zrozumiałego wyjaśnienia wyniku oceny zdolności kredytowej (w tym logiki działania systemu),
- przedstawienie własnego stanowiska,
- zażądanie ponownego rozpatrzenia sprawy przez człowieka.
To realna ochrona dla osób, których sytuacja życiowa nie mieści się w algorytmicznych szablonach.
⚠️ Uwaga: Konsument powinien być informowany o tym prawie już na etapie składania wniosku – w sposób prosty i zrozumiały.
🗂️ Obowiązki dokumentacyjne kredytodawców
Zgodnie z art. 18 ust. 4 dyrektywy, każdy kredytodawca musi posiadać i stosować procedury oceny zdolności kredytowej oraz:
- dokumentować cały przebieg analizy,
- przechowywać dane wykorzystane przy podejmowaniu decyzji kredytowej.
Takie dane mogą być potrzebne np. przy kontroli urzędów lub ewentualnym sporze z konsumentem.
🔍 W praktyce oznacza to, że instytucja finansowa nie może działać „na oko” – każda odmowa lub przyznanie kredytu musi mieć uzasadnienie w dokumentacji.
🔄 Zmiana kwoty kredytu = nowa ocena zdolności
Zgodnie z art. 18 ust. 10 dyrektywy 2023/2225, jeśli po zawarciu umowy następuje znaczące zwiększenie kwoty kredytu, kredytodawca musi przeprowadzić nową ocenę zdolności kredytowej.
✔ Przykład:
Pani Jolanta z Gorzowa uzyskała kredyt odnawialny na kwotę 10 000 zł. Po kilku miesiącach złożyła wniosek o podniesienie limitu do 25 000 zł. Zgodnie z nowym prawem, bank nie może zaakceptować tego wniosku automatycznie – musi ponownie zbadać zdolność kredytową, uwzględniając aktualną sytuację pani Jolanty.
📚 Dostęp do baz danych i ich ograniczenia
Dyrektywa szczegółowo reguluje dostęp do baz danych, z których mogą korzystać kredytodawcy przy ocenie ryzyka. Zgodnie z art. 19 dyrektywy 2023/2225:
- kredytodawca może korzystać wyłącznie z bazy danych publicznych lub prywatnych, jeśli podlega nadzorowi krajowego organu i stosuje przepisy RODO,
- dane w bazach muszą być aktualne i prawidłowe,
- konsument ma prawo być:
- poinformowany o wyniku sprawdzenia,
- powiadomiony o zarejestrowaniu zaległości (w terminie do 30 dni),
- poinformowany o prawie do złożenia skargi lub korekty danych.
📌 Jeżeli Twój wniosek zostanie odrzucony z powodu danych z BIK, BIG czy innego rejestru, masz prawo wiedzieć dlaczego i prawo do sprostowania błędów.
🧩 Praktyka: jak banki powinny postępować?
Co MUSI zrobić bank:
✅ zebrać dane o dochodach, wydatkach i zobowiązaniach,
✅ udokumentować analizę zdolności kredytowej,
✅ zapewnić dostęp do informacji o użytych bazach danych,
✅ informować o prawach konsumenta (w tym o odwołaniu od decyzji).
Czego NIE MOŻE zrobić bank:
❌ udzielić kredytu bez oceny zdolności,
❌ bazować wyłącznie na historii kredytowej,
❌ pominąć informacji o zautomatyzowanej decyzji,
❌ nie poinformować o możliwości interwencji człowieka.
💡 Podsumowanie i wskazówki
- Nowa dyrektywa UE wzmacnia pozycję konsumenta w procesie kredytowym.
- Masz prawo do informacji, wyjaśnień i odwołania się od decyzji.
- Bank nie może udzielić Ci kredytu, jeśli realnie nie masz szans go spłacić – to nie tylko jego decyzja, ale obowiązek wynikający z prawa.
- W przypadku automatycznej odmowy możesz domagać się ponownej oceny z udziałem człowieka.
- Zawsze pytaj o przyczynę odmowy i bazy danych, z których korzystano.
📚 Podstawa prawna
- art. 18–19 – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2225 z dnia 18 października 2023 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę 2008/48/WE
- rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. (RODO)
🔖 Tematy artykułu
- ocena zdolności kredytowej 2025
- obowiązki kredytodawcy UE
- prawa konsumenta przy odmowie kredytu
- decyzja automatyczna kredyt
- ochrona danych osobowych kredyt