Wielu przedsiębiorców i osób prywatnych zastanawia się, czy w przypadku, gdy komornik zajmie rzecz należącą do osoby trzeciej (czyli niebędącej dłużnikiem), a osoba ta nie skorzystała z możliwości żądania zwolnienia rzeczy spod egzekucji, przysługuje jej prawo do dochodzenia odszkodowania. To istotna kwestia, ponieważ praktyka pokazuje, że takie sytuacje – szczególnie w przypadku wspólnie zamieszkałych osób lub prowadzenia firmy rodzinnej – zdarzają się często. W tym poradniku wyjaśniam, kiedy osoba trzecia może domagać się odszkodowania i jakie są skutki jej bierności.
Dochodzenie odszkodowania przez osobę trzecią po zajęciu rzeczy przez komornika
W polskim postępowaniu cywilnym osobie trzeciej, której rzecz została zajęta w toku egzekucji prowadzonej przeciwko innemu podmiotowi, przysługuje szczególny środek ochrony: powództwo ekscydencyjne (czyli powództwo o zwolnienie rzeczy spod egzekucji). Jest ono uregulowane w art. 841 Kodeksu postępowania cywilnego.
Zasada ogólna jest taka, że jeżeli komornik zajął przedmiot, do którego przysługuje prawo osobie trzeciej (np. własność, użytkowanie wieczyste), to osoba ta może żądać, aby sąd wyłączył ten przedmiot spod egzekucji.
Skutki braku aktywności osoby trzeciej
W praktyce pojawia się jednak pytanie: co, jeśli osoba trzecia nie podejmie działań przewidzianych przez prawo, a zajęty przedmiot zostanie sprzedany w toku egzekucji? Czy może później domagać się odszkodowania od komornika lub Skarbu Państwa za poniesioną szkodę?
Kluczowe znaczenie powództwa ekscydencyjnego
Jeśli osoba trzecia nie złożyła powództwa o zwolnienie rzeczy spod egzekucji, sądy co do zasady uznają, że straciła ona prawo do dochodzenia odszkodowania za utratę rzeczy w wyniku sprzedaży egzekucyjnej, o ile organ egzekucyjny działał zgodnie z przepisami prawa. Brak aktywności traktuje się w tym przypadku jako pełne przyczynienie się do powstania szkody – osoba ta miała możliwość obrony swojego prawa, ale z niej nie skorzystała.
Kiedy organ egzekucyjny nie ponosi odpowiedzialności
Działania komornika uznaje się za zgodne z prawem, jeśli rzecz znajdowała się np. w posiadaniu dłużnika w chwili zajęcia (art. 845 § 2 k.p.c.), a komornik nie miał powodów, by przypuszczać, że rzecz należy do osoby trzeciej. W takiej sytuacji nie ma podstaw do uznania działania organu egzekucyjnego za bezprawne, a co za tym idzie, nie można mówić o jego odpowiedzialności odszkodowawczej.
Wyjątek – błąd organu egzekucyjnego
Wyjątek stanowi sytuacja, w której istniały oczywiste podstawy do umorzenia postępowania egzekucyjnego z urzędu(np. art. 824 k.p.c.), a organ egzekucyjny mimo to kontynuował postępowanie i doprowadził do sprzedaży rzeczy. W takim przypadku zaniechanie po stronie organu może skutkować odpowiedzialnością za szkodę.
Przykłady praktyczne
Przykład 1 – brak powództwa ekscydencyjnego i utrata prawa do odszkodowania
Pani Ewelina prowadzi sklep w Kłodzku, a jej partner życiowy, Pan Bartosz, ma zadłużenie wobec ZUS. Komornik, realizując egzekucję z majątku Pana Bartosza, zajął również część sprzętu komputerowego znajdującego się w sklepie – mimo że faktycznie należał on do Pani Eweliny. Pani Ewelina nie zdecydowała się jednak wnieść powództwa o zwolnienie sprzętu spod egzekucji. Po sprzedaży komputera przez komornika chce domagać się odszkodowania od Skarbu Państwa. W tej sytuacji – zgodnie z orzecznictwem – roszczenie o odszkodowanie najpewniej nie zostanie uwzględnione, ponieważ Pani Ewelina sama nie skorzystała z przysługujących jej środków ochrony.
Przykład 2 – odpowiedzialność organu egzekucyjnego przy oczywistym błędzie
Firma transportowa „Szybki Tranzyt” z Koszalina miała w magazynie pojazd będący własnością innej firmy – „Auto Leasing”. Komornik, prowadząc egzekucję przeciwko „Szybkiemu Tranzytowi”, zajął ten pojazd i sprzedał go na licytacji, mimo że w aktach egzekucyjnych znajdował się dokument potwierdzający, iż pojazd jest leasingowany i nie należy do dłużnika. W takiej sytuacji „Auto Leasing” może skutecznie domagać się odszkodowania, powołując się na rażące naruszenie przepisów przez organ egzekucyjny – nawet jeśli nie złożyła powództwa ekscydencyjnego.
Podsumowanie – kluczowe wnioski
- Powództwo ekscydencyjne to podstawowy i niezbędny środek ochrony praw osoby trzeciej, której rzecz została zajęta przez komornika.
- Bierność osoby trzeciej w postępowaniu egzekucyjnym (brak powództwa) zasadniczo wyklucza możliwość domagania się odszkodowania za utraconą rzecz, jeśli organ egzekucyjny działał zgodnie z przepisami.
- Wyjątkiem są sytuacje, gdy doszło do oczywistego naruszenia przepisów przez organ egzekucyjny, np. w przypadku istnienia podstaw do umorzenia egzekucji z urzędu.
- Jeżeli masz wątpliwości, czy zajęta rzecz może zostać zwolniona spod egzekucji, zawsze warto złożyć powództwo ekscydencyjne – to zabezpiecza Twoje prawa i otwiera drogę do ewentualnego odszkodowania.
Podstawa prawna
- art. 841, art. 845 § 2, art. 824 – Kodeks postępowania cywilnego
- art. 417 – Kodeks cywilny (odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy publicznych)
Tematy porad zawartych w poradniku
- odszkodowanie po zajęciu rzeczy przez komornika
- powództwo ekscydencyjne skutki bierności
- odpowiedzialność komornika za zajęcie rzeczy osoby trzeciej
- egzekucja komornicza a prawa osoby trzeciej