Zrozumienie, co decyduje o uznaniu danego wytworu za „utwór” w świetle prawa Unii Europejskiej, to jedna z najważniejszych kwestii dla każdego przedsiębiorcy, programisty, fotografa czy właściciela e-biznesu. Wbrew pozorom, nie wystarczy, że coś stworzymy – żeby mieć ochronę prawną, musimy spełnić określone wymogi. Kluczowym z nich jest oryginalność, której sens i zakres został szeroko omówiony przez Trybunał Sprawiedliwości UE (TSUE).
W poradniku przeczytasz:
- czym jest oryginalność według orzecznictwa TSUE,
- jakie są inne niezbędne przesłanki „utworu”,
- co nie podlega ochronie prawnoautorskiej,
- jakie to ma znaczenie dla prowadzenia firmy czy działalności twórczej.
Czym jest oryginalność utworu w prawie UE?
Skąd wzięło się kryterium „własnej intelektualnej twórczości”?
W polskim prawie autorskim spotykamy pojęcie „przejawu działalności twórczej o indywidualnym charakterze”. Jednak w prawie UE przyjęto własną definicję – oryginalność rozumiana jako „własna intelektualna twórczość autora”. To właśnie ten warunek, zdaniem TSUE, powinien być stosowany do wszystkich rodzajów utworów.
Trybunał uzasadnił to potrzebą jednolitej ochrony na całym rynku UE – jeśli każde państwo miałoby inne kryteria, powstawałyby luki i niejasności.
Co oznacza ta zasada w praktyce?
- Utwór musi być efektem swobodnych i twórczych wyborów autora.
- Musi „odzwierciedlać osobowość autora” – czyli nie może być czystą kopią lub mechanicznie powstałym dziełem.
- Musi być możliwy do zidentyfikowania z wystarczającą precyzją i obiektywnością.
Jakie orzeczenia TSUE kształtowały tę wykładnię?
Trybunał wypracował standard „oryginalności” w serii kluczowych wyroków:
1. Sprawa Infopaq (C-5/08)
TSUE uznał, że nawet krótki fragment tekstu (np. 11 słów) może być utworem, jeśli „wyraża własną twórczość intelektualną autora”.
- Przykład: Jeżeli agencja PR tworzy hasło reklamowe, które jest oryginalne i niepowtarzalne – może podlegać ochronie, nawet jeśli ma tylko kilka słów.
2. Sprawa BSA (C-393/09) – interfejsy graficzne
Ochrona przysługuje nie tylko kodowi programu, ale także graficznym interfejsom użytkownika, jeśli są oryginalne.
- Przykład: Jeśli projektujesz niepowtarzalny wygląd aplikacji mobilnej, nie jest on tylko „technicznym rozwiązaniem”, ale może być chronionym utworem.
3. Sprawa Painer (C-145/10) – fotografia portretowa
TSUE uznał, że nawet standardowe zdjęcie legitymacyjne może być utworem, jeśli autor miał swobodę w ustawieniu światła, wyborze pozy czy inscenizacji.
- Przykład: Fotograf, który w trakcie sesji sam decyduje o ujęciu, pozie i kompozycji, tworzy utwór chroniony, nawet jeśli to „zwykłe” zdjęcie do dokumentów.
4. Sprawa Football Dataco (C-604/10) – bazy danych
Oryginalność polega na twórczym wyborze lub uporządkowaniu danych – sam wysiłek czy nakład pracy nie wystarczy!
- Przykład: Twórca portalu sportowego nie zyska ochrony na statystyki ligi, jeśli jedynie powieli tabele, ale jeśli sam zaprojektuje nietypowy sposób prezentacji lub selekcji danych – jego dzieło może być chronione.
5. Sprawa SAS Institute (C-406/10) – program komputerowy
Ochrona obejmuje tylko indywidualne wyrażenie programu, nie zaś same pomysły czy algorytmy.
6. Sprawa Levola Hengelo (C-310/17) – smak sera
TSUE uznał, że ochrona przysługuje wyłącznie „elementom stanowiącym wyraz twórczości intelektualnej”, a utwór musi być możliwy do precyzyjnego zidentyfikowania. Smak sera nie spełnia tych warunków.
7. Sprawy Cofemel (C-683/17) i Brompton Bicycle (C-833/18) – wzory przemysłowe i projekty
Trybunał potwierdził: pojęcie utworu w prawie UE jest autonomiczne i podlega jednolitej interpretacji. Ochrona zależy wyłącznie od oryginalności i identyfikowalności wytworu.
Co NIE jest utworem? Przykłady z praktyki
TSUE jasno wskazał, że:
- Nie każdy efekt pracy czy umiejętności jest utworem.
- Jeśli twórca nie miał żadnej swobody wyboru (np. mecz piłkarski podlegający sztywnym regułom), nie powstaje utwór.
- Mechaniczne powielenie dzieła (np. skan starego obrazu, kopia fotografii archiwalnej) – nie jest chronione, o ile nie dodano żadnych oryginalnych cech.
Przykład z branży IT:
Firma Software4U tworzy system fakturowania. Kod źródłowy jest ich utworem, jeśli rozwiązania są oryginalne. Natomiast zwykłe menu, typowy układ tabel czy standardowy widok, powielający popularne rozwiązania, nie zyskują ochrony prawnoautorskiej.
Przykład z branży marketingowej:
Agencja Creativo przygotowuje szablon ulotki reklamowej. Jeśli układ graficzny i tekst są powieleniem darmowego wzoru – nie ma utworu. Jeśli jednak grafik dodał autorską kompozycję, własne grafiki i hasła – taka ulotka może być uznana za utwór.
Czy mam kontynuować poradnik? Następna część obejmie:
- Wpływ wykładni TSUE na polskie prawo i praktykę (liberalna interpretacja, konsekwencje dla przedsiębiorców)
- Podsumowanie z praktycznymi wskazówkami, tabelę/wyliczenie
- Wypis podstaw prawnych (artykuły, dyrektywy, wyroki TSUE)
- Słowa kluczowe (SEO)
- Źródła urzędowe i kategorie dla serwisu
Wpływ wykładni TSUE na polskie prawo autorskie – praktyczne konsekwencje
Dlaczego interpretacja Trybunału Sprawiedliwości UE jest tak ważna dla polskich przedsiębiorców?
Polskie sądy i urzędy muszą stosować wykładnię prawa autorskiego wypracowaną przez TSUE. Oznacza to, że:
- nawet jeśli niektóre publikacje naukowe postulują wprowadzenie surowszych wymogów dla uznania „utworu”, sądy nie mogą tego robić, jeżeli byłoby to sprzeczne z wykładnią unijną,
- wątpliwości rozstrzyga się na korzyść ochrony prawnoautorskiej – przy niskim progu oryginalności,
- nie można żądać, by utwór odznaczał się „istotną nowością” lub „wysokim poziomem artystycznym” – wystarczy minimalny poziom indywidualności.
Skutki praktyczne dla firm i twórców
- Więcej wytworów może być uznanych za utwory
Nie tylko książki, filmy czy muzyka, ale także:- projekty stron www,
- prezentacje,
- slogany reklamowe,
- proste grafiki,
- niestandardowe szablony dokumentów.
- Nie można ignorować nawet drobnych elementów
Jeśli nawet krótki fragment tekstu lub prosta grafika jest oryginalna – korzystanie z niej bez zgody może prowadzić do naruszenia praw autorskich. - Nie każda praca jest chroniona
Sam wysiłek, czas czy „wkład pracy” nie gwarantują ochrony. Musi być obecny element twórczy i „osobisty charakter” autora. - Nie można powoływać się na zasadę de minimis, jeśli wykorzystany element ma cechę oryginalności
Przykład:
Jeśli Twoja firma użyje nawet krótkiego, oryginalnego sloganu innej firmy – nie możesz argumentować, że to „zbyt mało, by było utworem”.
Praktyczne wskazówki
- Sprawdzaj źródła materiałów – korzystając z cudzych grafik, tekstów czy baz danych, upewnij się, że masz do nich prawo lub są one objęte licencją.
- Dokumentuj proces twórczy – jeśli wytwarzasz utwory dla swojej firmy lub na zlecenie, przechowuj szkice, pliki źródłowe, projekty.
- Twórz własne materiały lub korzystaj z legalnych banków – korzystanie z „darmowych” zasobów z internetu zawsze wiąże się z ryzykiem naruszenia cudzych praw.
Podsumowanie – kluczowe wnioski dla przedsiębiorcy
- Ochrona prawnoautorska w UE opiera się na dwóch przesłankach:
- Utwór musi być oryginalny, tzn. stanowić „własną intelektualną twórczość autora”.
- Musi być możliwy do zidentyfikowania z wystarczającą precyzją i obiektywnością.
- Standard oryginalności jest niski – nawet proste, ale autorskie rozwiązania mogą być utworami.
- Ochrona nie dotyczy wytworów powielonych bez żadnej twórczości – np. skanów starych zdjęć, jeśli nie dodano nic nowego.
- Trybunał wyklucza ochronę dla efektów pracy bez swobody wyboru – np. mecze sportowe czy „czysto techniczne” bazy danych.
- Polskie sądy są zobowiązane do stosowania standardu oryginalności według TSUE – nie mogą wymagać więcej niż „własna intelektualna twórczość”.
Podstawy prawne
- art. 14 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/790 z 17 kwietnia 2019 r. w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym oraz zmiany dyrektyw 96/9/WE i 2001/29/WE
- Wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE:
- C-5/08 Infopaq International A/S,
- C-393/09 Bezpečnostní softwarová asociace,
- C-145/10 Painer,
- C-604/10 Football Dataco,
- C-406/10 SAS Institute,
- C-310/17 Levola Hengelo,
- C-683/17 Cofemel,
- C-833/18 Brompton Bicycle.
Tematy porad zawartych w poradniku
- oryginalność utworu w UE
- co jest utworem według TSUE
- ochrona prawna utworu w Unii Europejskiej
- prawa autorskie a twórczość
- standard oryginalności w polskim prawie autorskim